ศิลปะบำบัด (Art Therapy)

“เป็นศาสตร์ที่ช่วยปรับสมดุลข้างในจิตใจของผู้ที่เสียสมดุลให้กลับมาสู่โลกปกติ หรือภาวะที่กลับคืนมาสู่ความเป็นตัวเอง ซึ่งการเสียสมดุลในชีวิตนั้นสามารถเกิดขึ้นได้กับทุกเพศ ทุกวัย ไม่ว่าจะเป็นเด็ก ผู้ใหญ่ หรือคนชรา และมาจากหลายๆ สาเหตุที่แตกต่างกัน จนทำให้สุขภาพกายและสุขภาพจิตแย่ลง เช่น เกิดภาวะความเครียดหรืออาการเจ็บป่วยบางอย่าง หรือเป็นมะเร็งระยะสุดท้าย หรือติดยาเสพติด เป็นต้น นอกจากนี้เรายังใช้ศิลปะในการบำบัดกับเด็ก 2 กลุ่มใหญ่คือ กลุ่มเด็กพิเศษ เช่น ออทิสติก แอสเพอเกอร์ ดาวน์ซินโดรม และกลุ่มเด็กที่มีปัญหาด้านพฤติกรรมหรืออารมณ์ เช่น อารมณ์ก้าวร้าว ซึมเศร้า วิตกกังวล หรือไม่สื่อสารกับผู้อื่น"

อนุพันธ์ พฤกษ์พันธ์ขจี นักศิลปะบำบัด

1. การวาด (Painting Therapy)

มักใช้เพื่อบำบัดปัญหาทางจิต และอารมณ์ เช่น เด็กประสบภัยสึนามิ เด็กที่มีความเครียดโดยในครั้งแรกของการบำบัดนั้น จะเปิดโอกาสให้เด็กได้วาดอย่างอิสระ เพื่อดูภาพว่ามีพัฒนาการที่สมวัยหรือมีสิ่งใดที่เก็บกดไว้ในใจหรือไม่ แล้วค่อยๆ กำหนดรูปแบบของการวาดในครั้งต่อๆ ไป เพื่อช่วยบำบัดอาการผิดปกติที่พบ

การบำบัดวิธีนี้จะทำผ่านการวาดภาพด้วยสีน้ำ เพราะมีขั้นตอนและความเป็นธรรมชาติ การใช้สีชนิดอื่นๆ เริ่มตั้งแต่การผสมสี จุ่มพู่กัน ล้างพู่กัน กระบวนการเหล่านี้เป็นส่วนที่สำคัญมากในการบำบัดเพราะจะช่วยฝึกให้เด็กมีสมาธิกับสิ่งที่ทำนอกจากนี้ยังจำเป็นจะต้องเลือกใช้สีที่มีคุณภาพดี เพื่อให้เห็นถึงรายละเอียดการเคลื่อนไหวของสีที่สมบูรณ์กว่า

2. การปั้นน (Clay Therapy)

เด็กจะเกิดการเรียนรู้การสร้างรูปทรงบนหลักการ 2 ข้อ คือ ความโค้งนูน กับความโค้งเว้าที่จะเชื่อมกับการเข้าใจในโครงสร้างของร่างกายมนุษย์ ทำให้เด็กที่บำบัดเห็นการถ่ายทอดความคิดในใจให้เกิดใหม่โดยผ่านมือตัวเอง เมื่อส่วนโค้งนูนและส่วนเว้าเกิดขึ้นสัมพันธ์กันอย่างสมดุล จะเกิดการไหลลื่นของพลัง เช่น สัญลักษณ์ หยิน-หยาง ก่อให้เกิดความยืดหยุ่น มีพลังการถ่ายเท พลังชีวิตถูกใช้ออกมาพัฒนาความคิดสร้างสรรค์

3. ดนตรี (Music Therapy)

เป็นศิลปะในการมีประสบการณ์กับเสียงของสิ่งต่างๆ ทั้งในธรรมชาติและจากเครื่องดนตรีทั้งหลาย ทุกสิ่งที่อยู่รอบๆ ตัวเป็นเครื่องหมายของการเล่นดนตรีได้ทั้งหมดเสียงประกอบกับท่วงทำนอง ระดับเสียง จังหวะ เชื่ออารมณ์และเชื่อมคนให้คล้อยตามกันไปกับเสียงดนตรีนั้นๆ เช่น Major Key ทำให้รู้สึกสนุก ร่าเริง ส่วน Minor Key จะทำให้รู้สึกเศร้า เหงา เป็นต้น

ดังนั้นดนตรีจึงเป็นส่วนหนึ่งของศิลปะไม่ว่าเราจะร้องเพลง วาดรูป หรือว่างานปั้นสิ่งที่เราเรียกว่าศิลปะทำให้มันเกิดความสั่นสะเทือนในอารมณ์ สะเทือนในความรู้สึกแล้วสิ่งเหล่านั้นก็จะสะท้องออกมา

4. การเคลื่อนไหว (Movement-Heil Eurythmy)

จิตตลีลา เป็นศิลปะการเคลื่อนไหวจากภายในที่ตอบสนองต่อเสียง นั่นคือสัมพันธ์กับเสียงของภาษาและดนตรีที่ใช้ในการพัฒนาคน ทั้งเป็นรายบุคคลและเป็นกลุ่ม โดยใช้การสังเกตความรู้สึกที่จะเริ่มเคลื่อนไป และหยุดพร้อมกัน โดยเชื่อมโยงให้เกิดประสบการณ์ฝังลึกกับเสียงภาษาและเสียงดนตรี ดังนั้นจิตลีลาจึงเป็นศิลปะแห่งการเคลื่อนไหว

การบำบัดด้วยการเคลื่อนไหวสามารถทำได้หลายอย่าง เช่น ให้เด็กโยนลูกบอลตามจังหวะ หรือการกระโดดให้สัมพันธ์กับเสียงดนตรี ดังนั้นจิตตลีลาจึงเป็นศิลปะแห่งการเคลื่อนไหว

การบำบัดด้วยการเคลื่อนไหวสามารถทำได้หลายอย่าง เช่น ให้เด็กโยนลูกบอลตามจังหวะ หรือการกระโดดให้สัมพันธ์กับเสียงดนตรี โดยมีจุดมุ่งหมายให้เด็กเคลื่อนไหวและใช้ประสาทสัมผัส ตลอดจนใช้อวัยวะอื่นๆ ไปพร้อมกัน หรือหูต้องฟังขาต้องก้าว เป็นต้น เพื่อปรับจังหวะการหายใจให้สัมพันธ์กับร่างกาย

1. การวินิจฉัย เป็นขั้นตอนที่คุณหมอจะประเมินและวินิจฉัยโรคจาการซักถาม สังเกตอาการ ซึ่งอาจต้องมาพบกับคุณหมอหลายครั้ง จากนั้นจึงจะวางแผนในการรักษาต่อไปว่า จะใช้ศิลปะบำบัดร่วมในกระบวนการรักษาด้วยหรือไม่

2. การบำบัดด้วยศิลปะ การใช้ศิลปะบำบัดกับเด็กนั้นนักศิลปะบำบัดจะเป็นคนกำหนดรูปแบบให้เหมาะกับเด็กและโรคโดยอาจจะใช้ศิลปะในการบำบัดมากกว่า 1 อย่างก็ได้ เช่น กรณีน้องบี นักศิลปะบำบัดได้เลือกใช้การวาดและการปั้นมาช่วยบำบัด

3. การประเมินผล หลังจากการบำบัดแต่ละครั้งสิ่งที่นักศิลปะบำบัดจะต้องทำคือ การพูดคุยกับผู้ปกครอง รวมไปถึงการรายงานความคืบหน้าของการบำบัดศิลปะให้กับคุณหมอเจ้าของไข้ทราบ เพื่อจะประเมินอาการและดูความคืบหน้าในการรักษาต่อไป

4. การมีส่วนร่วมของพ่อแม่ การรักษาให้ได้ผลนั้นต้องทำงานร่วมกันระหว่างคุณหมอ นักศิลปะบำบัด เพราะลำพังคุณหมอและนักศิลปะบำบัดนั้น ไม่สามารถทำให้อาการดีขึ้นได้ เพราะเด็กๆ ใช้เวลาส่วนใหญ่ในชีวิตอยู่กับพ่อแม่และครอบครัวนั่นเอง

1. ความบริสุทธิ์ (Fine) เพราะได้มาจากธรรมชาติ

2. คุณภาพดีมาก (Quality) ให้ความเป็นสีของสีนั้นจริงๆ เช่น สีฟ้าจะมีความเคลื่อนไหว ให้ความรู้สึกเป็นสีท้องฟ้าจริงๆ

3. มีหลากหลายขั้นตอนให้เด็กได้เรียนรู้ (Process) มากกว่าแค่การหยิบสีมาระบาย ได้รู้จักการวางและการหยิบอุปกรณ์มาใช้ การจุ่มพู่กันลงในจานสี ไม่ใช่การป้ายจากหลอด การล้างพู่กัน การระบายในลักษณะต่างๆ เช่น ระบายลงบนกระดาษเปียกหมาดๆ

• เตรียมอุปกรณ์การวาดรูปที่ปราศจากสารเคมีสำหรับลูก เตรียมกระดาษแผ่นใหญ่ประมาณ A2 ถ้าให้ลูกใช้พู่กัน ควรเป็นเบอร์ใหญ่ๆ ตั้งแต่เบอร์ 10 ขึ้นไป

• หาภาพวาดที่สวยงามมาติดไว้ในจุดที่ลูกสามารถมองเห็นได้

• เปิดเพลงเพราะๆ คลอเบาๆ ขณะที่ลูกกำลังวาดภาพ และสังเกตดูว่าจังหวะของดนตรีจะเปลี่ยนแปลงการวาดของลูกอย่างไรบ้าง

• ให้ลูกวาดรูปและเลือกใช้สีได้อย่างอิสระตามใจชอบ ไม่ควรบอกให้ลูกวาด หรือใช้สีตามที่คุณพ่อคุณแม่เห็นว่าเหมาะสม เพราะลูกจะไม่ได้พัฒนาความคิดและจินตนาการของตนเอง

• ให้กำลังใจโดยการชมในสิ่งที่ลูกทำค่ะ

ความเชื่อ เด็กวาดรูปปีศาจหรือรูปอะไรที่ดูน่ากลัว เป็นสัญญาณอันตรายบาอย่างที่บอกให้พ่อแม่ต้องระวังว่าอาจจะมีความผิดปกติเกิดขึ้นกับลูก

ความจริง สัญญาณเตือนจากภาพวาดก็อาจมีส่วนอยู่บ้างแต่พ่อแม่ต้องไม่ลืมที่จะเว้นพื้นที่ของศิลปะให้กับลูก อย่าลืมความจริงที่ว่าสังคมบ้านเราตอนนี้ เด็กโตมาในสภาพแวดล้อมที่มีการ์ตูน หนังสือพิมพ์ที่มีภาพข่าวแรงๆ ตลอดเพราะฉะนั้นต้องเว้นที่ว่างให้กับการวาดภาพของเขาด้วย

อย่าคิดว่ารูปภาพของลูกจะส่อไปในทางรุนแรงตลอด และไม่จำเป็นต้องตีความรูปวาดของลูกทุกครั้ง ถ้าพาไปคุณหมอแล้วให้เด็กวาดรูป คุณหมอก็จะไม่ได้ดูเด็กแค่จากการวาดภาพ แต่จะดูบุคลิกลักษณะอื่นๆ ของเด็กด้วย ถึงจะบอกได้ว่า เด็กมีความผิดปกติหรือไม่ ไม่ใช่แค่การวิเคราะห์จากภาพวาดอย่างเดียว

เพราะฉะนั้นสิ่งที่อยากจะให้คุณพ่อคุณแม่ทำคือเปิดโอกาสให้ลูกมีอิสระในการวาด ส่วนเขาจะวาดแล้วเรามองว่าผิดปรกติหรือเปล่านั้น ต้องลองมองจากด้านอื่นๆ ด้วยค่ะ ไม่จำเป็นต้องดูรูปวาดอย่างเดียว เพราะอาจจะผิดพลาดได้ลองสังเกตพฤติกรรมต่างๆ ที่เกิดขึ้นในบ้านด้วย จะทำให้คุณพ่อคุณแม่รู้ว่ามีบางอย่างผิดปกติไปจริงๆ หรือไม่

ความเชื่อ ถ้าลูกใช้แต่สีแดง หรือสีดำ หรือถ้าเป็นเด็กผู้ชายแต่ชอบสีชมพูมาก จะมีความผิดปกติอะไรในตัวลูกหรือเปล่า

ความจริง สีมีความสัมพันธ์กับด้านในของทุกคน และทุกคนก็มีสีของตัวเอง เป็นสีที่ชอบ โดยไม่เกี่ยวกับว่าสีไหนจะสะท้อนอะไรอยู่ภายใน คนไทยมักเข้าใจว่าสีดำเป็นสิ่งที่เลวร้าย เมื่อเด็กชอบสีดำก็มักจะมองว่าเขามีปัญหา จริงๆ แล้วไม่มีอะไรเลวร้ายขนาดนั้น แม้สีดำจะเป็นสีตัวแทนความรู้สึกเศร้าและหม่นหมองของคนไทย แต่สำหรับเรื่องของศิลปะจะไม่เป็นตรรกะแบบนั้นตลอดเวลา ว่าเด็กที่วาดรูปโดยใช้สีดำจะเป็นเด็กมีปัญหา ถ้าเป็นแบบนั้นคงจะไม่มีพื้นที่ให้เด็กได้ใช้สีดำอีกต่อไป

1. Willing เจตจำนง คือ ความรู้สึกที่อยากทำสิ่งๆ หนึ่งด้วยตัวเอง เช่น การเล่นเกมจากความต้องการของเด็กเอง การปีนป่าย ซึ่งเมื่อเด็กได้ทำอย่างที่อยากทำจะช่วยทำให้เขามีความพร้อมจะเรียนรู้สิ่งต่างๆ รอบตัวอย่างเต็มที่ โดยไม่เบื่อหน่ายหรือล้มเลิกกลางคัน

2. Feeling ความรู้สึก เช่น เรื่องอารมณ์ การมองโลกในแง่ดี ความมั่นใจในตัวเอง

3. Thinking ความคิด เช่น เรื่องของเหตุผลและความถูกต้อง