วัณโรค (Tuberculosis : TB) เป็นโรคที่พบมานานแล้ว มักเป็นภายในครอบครัว
สมัยก่อนจึงเชื่อว่าถ่ายทอดมาจากพ่อแม่สู่ลูกหลาน จนกระทั่ง พ.ศ. 2408 นักวิทยาศาสตร์ถึงพบว่าเป็นโรคติดต่อ
ต่อมาปี พ.ศ. 2425 Robert Koch พบว่าเชื้อแบคทีเรียรูปแท่งชื่อ Tubercle bacilli เป็นสาเหตุของโรคนี้เมื่อวันที่ 24 มีนาคม พ.ศ. 2425 (ปัจจุบันคือ Mycobacterium tuberculosis) และพิสูจน์ได้ว่าโรคนี้แพร่เชื้อผ่านทางเสมหะทำให้ควบคุมการระบาดได้ นอกจากนี้ Koch ยังพยายามผลิตวัคซีนชื่อ Tuberculin ซึ่งล้มเหลวในการป้องกันโรค แต่พอจะช่วยในการวินิจฉัยโรคได้จึงยังคงมีใช้อยู่ในปัจจุบัน
ทุกวันนี้รู้แล้วว่าเชื้อวัณโรคอยู่ในสกุล Mycobacterium ซึ่งมีอยู่ด้วยกันหลายชนิด เช่น M. tuberculosis, M. bovis และ Mycobacterium avium complex เป็นต้น โดยเชื้อที่ก่อโรคในคนมากที่สุดคือ M. tuberculosis
ต่อมาปี พ.ศ. 2461 A. Calmette และ A. Guerin สองนักวิทยาศาสตร์แห่งสถาบันพลาสเตอร์ ก็ผลิตวัคซีนขึ้นมาเรียกว่า Bacille Calmette-Guerin (BCG) และเริ่มใช้ในปี พ.ศ.2464
สำหรับวัคซีน BCG นั้นจากการศึกษาพบว่าป้องกันโรคได้ไม่แน่นอนมีตั้งแต่ร้อยละ 0 (การศึกษาที่อินเดียจนถึงร้อยละ 77 (การศึกษาที่อังกฤษ) จึงสรุปว่ามันไม่มีประสิทธิภาพในการป้องกันโรค แต่หลายการศึกษาเห็นตรงกันว่าช่วยลดอุบัติการณ์ของวัณโรคที่รุนแรงได้ เช่น วัณโรคเยื่อหุ้มสมองและวัณโรคชนิดแพร่กระจายองค์การอนามัยโลกจึงยังแนะนำให้ฉีดวัคซีน BCG นี้ในประเทศที่เป็นแหล่งของวัณโรคซึ่งรวมถึงประเทศไทยด้วย
สมัยก่อนอัตราการเสียชีวิตของผู้ป่วยวัณโรคสูงมากเพราะยังไม่มีการรักษาที่ดีพอ จนกระทั่งปี พ.ศ. 2489 ก็พบว่าสเตรปโตไมซิน (Streptomycin) ที่ค้นพบโดย Selman Abraham Wacksman ในปี พ.ศ. 2487 มีประสิทธิภาพในการรักษาโรคนี้ แต่ไม่นานก็มีรายงานการดื้อยา จึงต้องให้ยาเสริมเข้าไปอีกตัวคือ para aminosalicylic acid (PAS)
ต่อมาปี พ.ศ. 2495 ก็มีความหวังใหม่เมื่อ Robitzek และคณะพบว่า isoniazid (สังเคราะห์โดย Meyer และ Mally ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2455) มีประสิทธิภาพในการรักษาโรคนี้ แต่ไม่นานก็มีรายงานเชื้อดื้อยาอีก การรักษาจึงต้องใช้ยาทั้ง 3 ตัวร่วมกันและให้ยานานเป็นปี ถึงกระนั้นก็ตามอัตราการกลับเป็นซ้ำก็ยังคงสูงอยู่
ปี พ.ศ. 2508 มีการค้นพบยาใหม่ชื่อ Ansamycin (ปัจจุบันคือ Rifampicin) ไม่มีใครคิดจะทดลองใช้มันเพียงตัวเดียวเพราะเกรงว่าจะเกิดการดื้อยาอีก จึงทดลองให้ยานี้เสริมเข้าไปพบว่าทำให้ระยะเวลาในการรักษาสั้นลงเหลือเพียง 6 เดือน
เนื่องจาก PAS มีผลข้างเคียงค่อนข้างมากจึงมีการพัฒนายาใหม่มาทดแทนคือ Ethambutol ต่อมา พ.ศ. 2513 บริษัท Squib ก็ผลิต Pyrazinamide เข้ามาเสริมทัพทำให้อัตราการหายสูงขึ้นกว่าร้อยละ 90
ขอเล่าด้านการตรวจวินิจฉัยบ้าง ปัจจุบันทำได้โดยการตรวจเอกซเรย์ปอดและนำเสมหะมาย้อมสีเพื่อใช้กล้องจุลทรรศน์ส่องหาเชื้อ แต่หากเชื้อมีปริมาณน้อยก็อาจตรวจไม่เจอ ส่วนการเพาะเลี้ยงหาชนิดของเชื้อนั้นก็ต้องรอ 2-4 เดือนกว่าจะได้ผล
ปี พ.ศ.2538 บริษัท Roche จึงพัฒนาวิธีตรวจหาสารพันธุกรรมของเชื้อโดยใช้เทคนิค PCR มหาวิทยาลัยมหิดลร่วมกับ BIOTEC และ NSTDA ก็พัฒนาชุดตรวจ PCR ขึ้นมาเช่นกันซึ่งตรวจหาพันธุกรรมของเชื้อได้ภายใน 1-2 สัปดาห์
มิถุนายน พ.ศ. 2541 Stewart T. Cole แห่งสถาบันพลาสเตอร์ สามารถถอดรหัสพันธุกรรมทั้งหมด (genome) M. tuberculosis ได้สำเร็จและตีพิมพ์ในวารสาร Nature เป็นอีกหนทางหนึ่งที่จะนำไปสู่การคิดค้นยาและวัคซีนตัวใหม่
ต่อมา Marcus Horwitz ได้ปรับปรุงวัคซีน BSG เป็น rBSG30 ซึ่งปัจจุบันกำลังทดลองระยะที่ 4 ในแอฟริกาใต้นอกจากนี้ บริษัท Corixa และ Glaxo Smith Kline ก็พัฒนาวัคซีนใหม่ชื่อ Mtb72f และเพิ่งเริ่มทดลองระยะที่ 1 ในสหรัฐอเมริกาเมื่อเดือนมกราคม พ.ศ. 2547 ล่าสุดเดือนมีนาคม พ.ศ. 2547 บริษัท Intercell AG และ Statens Serum Institut ก็คิดค้นวัคซีนใหม่และวางแผนจะทดลองระยะที่ 1 ในปี พ.ศ. 2548
เชื้อวัณโรคที่มีความสามารถสูงมาก เชื่อว่าไม่ช้าก็คงจะดื้อยาเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ทำให้ทั่วโลกกำลังเร่งพัฒนายาตัวใหม่ๆ อยู่รวมถึงมหาวิทยาลัยมหิดลด้วย แล้วเราจะช่วยอะไรได้บ้างไหม?
ผู้เขียนคงต้องบอกว่าช่วยได้โดยการกินยาปฏิชีวนะให้เหมาะสมโดยเฉพาะผู้ป่วยวัณโรคต้องกินยาตามแพทย์สั่งอย่างต่อเนื่อง
อย่าหยุดยาหรือหาซื้อยาเองเพราะจะทำให้เชื้อมีโอกาสดื้อยาสูง.
(update 5 กรกฎาคม 2006)
[ ที่มา..
นิตยสารหมอชาวบ้านปีที่ 27 ฉบับที่ 323 มีนาคม 2549]
|
