1. เซลล์สมอง (cell body)

2. สายใยประสาทรับข้อมูล (Dendrite)

3. สายใยประสาทที่ส่งข้อมูล (axon)

1. เล่นดนตรีที่สนุกสนาน มีความสุข

2. การให้เด็กนั่งสมาธิก่อนเรียน หรือเมื่อรู้สึกเครียด หรือระหว่างชั่วโมงสอน พักสายตาสัก 5 นาที

3. ไม่ถือโกรธเมื่อเวลาเด็กทำผิดพลาดเล็กๆ น้อยๆ และฟังเหตุผลเด็กก่อนจะดุด่าว่ากล่าว ครูใจดี

4. จัดกิจกรรมกลุ่มเพื่อลดความเครียด

5. การเรียน การสอน การทำการบ้าน ที่สนุกสนาน มีความสุข ไร้แรงกดดัน ให้เด็กรู้ว่าครู/พ่อแม่เข้าใจความรู้สึกเด็ก

6. มีการเคลื่อนไหว ยืดเส้นยืดสาย แสดงละครที่เกี่ยวกับเรื่องที่เรียน

7. ให้เด็กแสดงออก เขียนเรื่องและย่อความ

8. ให้เด็กแสดงออกถึงความต้องการและความรู้สึกได้

9. ไม่ควรเรียนวิชาที่ซ้ำๆ ซากๆ ที่เด็กเบื่อหน่ายหรือยากเกินไป และไม่ได้เกิดประโยชน์

10. ดูแลตนเองไม่ให้มีอารมณ์เครียด เพื่อไม่ให้มีผลต่อเด็ก

11. แสง สี เสียงดนตรี และการเคลื่อนไหวทำให้ความจำเกิดขึ้นได้ดี

12. มีเวลาให้นำความรู้ที่ได้เรียนนั้นไปประยุกต์ใช้ในชีวิตจริง ทดลองจริง ปฏิบัติจริง

1. ทำให้สมองมีการเจริญเติบโต โดยเฉพาะใยประสาทที่เชื่อมต่อกันระหว่างเซลล์สมอง และป้องกันโรคสมองเสื่อม

2. ทำให้มีพฤติกรรมด้านสุขภาพที่ดี มองตนเองมีคุณค่า มีทักษะด้านต่างๆ เช่น ทักษะชีวิต ทักษะสื่อสาร ลดพฤติกรรมที่ไม่ดี เช่น การสูบบุหรี่ เป็นต้น

1. การเลี้ยงดู พ่อแม่ผู้เลี้ยงดูยากจนและมีการศึกษาน้อย หรือมีฐานะการเงินและเรียนสูงแต่ขาดความรู้ในการเลี้ยงดูบุตร ทำให้

• เด็กขาดสารอาหาร สมองขาดสารอาหาร
• เด็กได้รับการพัฒนาและส่งเสริมที่ไม่ถูกต้อง
• เด็กขาดความรัก ความอบอุ่นจากพ่อแม่ ในพ่อแม่ยากจน มีเวลาให้ลูกน้อยลงเพราะต้องทำงาน
• ได้รับภาพสื่อหรือสิ่งแวดล้อมที่รุนแรงในบางครอบครัว เช่น พ่อแม่ตบตีกัน ซึ่งจากการวิจัยพบว่ามีผลต่อการเปลี่ยนแปลงของพันธุกรรมของคนคนนั้น (Kotulax: Inside the Brain 1996)

2. ระบบการศึกษา ผู้จัดการศึกษาขาดความรู้ด้านพัฒนาการสมอง ที่ไม่ได้พัฒนาตามผลวิจัยทางด้านสมองของต่างชาติ เนื่องจากเราจะเน้นเนื้อหาวิชาการมากมาย และการเรียนรู้สิ่งไกลตัวมากกว่าสิ่งใกล้ตัวซ้ำวาก จนขาดเวลาและโอกาสในพัฒนาศักยภาพหรือทักษะชีวิตด้านอื่นๆ เช่น

• พฤติกรรมการกิน การใช้ชีวิต การดูแลสุขภาพตนเอง ทั้งกายและจิต เราไม่ได้เน้นให้ปฏิบัติได้จริง
• ทักษะทางสังคม การปรับตัวเข้ากับบุคคลอื่นๆ (ไหวพริบการรู้เท่าทันคน) ซึ่งเกิดจากการที่เด็กได้มี เวลาคบหา/เล่น/ทำกิจกรรม/ทำงานร่วมกับเพื่อนๆ ตั้งแต่เล็กจนโต
• ทักษะทางด้านการสื่อสาร
• ทักษะการแก้ปัญหาต่างๆ เกิดจากเด็กได้ทำอะไรด้วยตนเองตามวัย ไม่ใช่ให้เรียนหนังสืออย่างเดียว
• ทักษะการอบรมเลี้ยงดูเด็ก
• ทักษะความคิดริเริ่มใหม่ๆ แปลกๆ เกิดจากการที่เด็กได้มีโอกาสคิดผลิตสิ่งแปลกๆ ใหม่ๆ ตั้งแต่เล็กๆ ไม่ว่าการละเล่นที่แปลกๆ การวาดรูปตามจินตนาการของตนเอง เปิดโอกาสให้เด็กใช้ความคิดและเป็นตัวของตัวเองมากขึ้น โดยผู้ใหญ่ไม่ควรไปจำกัด หรือการเรียนศิลปะ พละ ดนตรี ควรจะให้เด็กคิดจินตนาการเองว่าทำอย่างไร แบบไหน มากกว่าที่จะให้เด็กท่องจำทฤษฎีซ้ำซากมากเกินไป เช่น การวาดรูปไม่ใช่เอาขวดมาวางแล้วให้เด็กวาดตามว่าสวยหรือไม่ แต่เป็นการเปิดโอกาสว่าเด็กคนไหนอยากวาดอะไรที่เป็นความต้องการในชีวิตหรือสิ่งแวดล้อมที่ปลอดภัย หรืออื่นๆ อีกมากมายที่เรากำหนดหัวข้อขึ้นมา

3. กระแสสังคม และระบบการสอบเข้าระดับต่างๆ หรือการสอบชิงทุน ที่เน้นการแข่งขันแต่ด้านวิชาการ ไม่ได้เน้นทักษะชีวิตเนื่องจากประชาชน/สังคมขาดความรู้ที่ถูกต้องในการพัฒนาบุตร หลาน เพราะฉะนั้น ประชาชนต้องขวนขวายหาความรู้ในการพัฒนาเด็ก และรัฐควรจะให้ความรู้ประชาชนเช่นกัน หรือบรรจุลงในชั้นมัธยม หรือให้คู่ที่จะแต่งงานได้รับรู้เสียก่อน

1. สิ่งแวดทางสังคมและอาหารที่สมบูรณ์

2. มนุษย์เป็นสัตว์สังคม และการเรียนคือการมีกิจกรรมทางสังคมที่ท้าทายความคิดอยู่เสมอ เราเรียนดีขึ้นเมื่อเราทำงานด้วยกัน

3. การสัมผัสอันอ่อนโยนอบอุ่น ความมีเมตตาในการเลี้ยงดูหรือดูแล

4. มีปฏิสัมพันธ์ต่อสิ่งแวดล้อม

5. สมองจะไวต่อสิ่งแวดล้อมที่สมบูรณ์ โดยเฉพาะในระยะวัยเด็กๆ (ประมาณก่อน 10 ขวบ)

6. สมองควรจะถูกใช้และถูกกระตุ้นทุกอายุ และใช้คิดสิ่งต่างๆ ที่ท้าทายต่อสมอง

7. การเล่นเป็นสิ่งที่สำคัญสำหรับการเรียนรู้ในเด็กเล็ก ส่วนเด็กโตก็เป็นการทำกิจกรรมต่างๆ

8. ในการเรียนรู้ที่ดีที่สุดคือ การทำให้สภาวะในขณะเรียนรู้มีแรงกดดันหรือความเครียดน้อยที่สุด และกระคุ้นให้เด็กคิดในทุกรูปแบบ ไม่ว่าคิดสร้างสรรค์ คิดจินตนาการ คิดแก้ปัญหา คิดวิเคราะห์ เป็นต้น และทำสิ่งที่ดีที่ท้าทายมากที่สุด

9. การที่จะให้เด็กเป็นคนดี ต้องปลูกฝังสิ่งดีๆ ตั้งแต่เล็กๆ

10. การเรียนรู้ในสภาวะที่ไร้แรงกดดันทุกรูปแบบแต่ให้มีความสุข สนุกสนาน ในการเรียนการสอน แม้ในการสอนการบ้านจากพ่อแม่

• Kotulax

ในปี พ.ศ. 2539 ได้นำเด็ก 6 เดือน มาอยู่ในสิ่งแวดล้อมที่พร้อมทั้งของเล่น เพื่อนเล่น อาหารดี เรียนรู้สิ่งต่างๆ และการละเล่น พบว่ามีไอคิวมากกว่าอีกกลุ่มที่ตรงกันข้ามและสมองมีการทำงานมากขึ้น (จากเครื่องตรวจสมอง) เขากล่าวว่าไอคิวสามารถเพิ่มขึ้นหรือลดลงมากกว่า 20 แต้มได้ ขึ้นกับประสบการณ์และการกระตุ้นต่างๆ

• Dr. Bob Jacops

พบว่าเด็กนักเรียนที่ได้ทำกิจกรรมที่ท้าทายความคิดจะมีสมองเจริญเติบโตมีใยประสาทมากกว่าเด็กนักเรียนที่เรียนไปเรื่อยๆ ถึงร้อยละ 25 ดังนั้นสมองจะไวต่อประสบการณ์และสิ่งแวดล้อมที่สมบูรณ์และมีความสุข สนุกสนาน

• Hooper & Teresi

ในปี พ.ศ. 2529 ได้ศึกษาคนในสถานสงเคราะห์กับคนชราที่อยู่บ้าน พบว่าภายใน 6 เดือนไอคิวของคนในสถานสงเคราะห์จะลดลง เพราะขาดความกระตุ้นและความรักความอบอุ่น

• Fas

ในปี พ.ศ. 2539 ทำการศึกษาเด็กกำพร้าที่ถูกทำร่ายทั้ง 1,000 คน ซึ่งไม่ค่อยได้ถูก กอด/พูดคุย ไม่ค่อยได้เล่น พบว่ามีสมองเล็กกว่าคนปกติร้อยละ 20 - 30 มากกว่าครึ่งของคนเหล่านี้มีบางส่วนของสมองสูญเสียการรับรู้ด้านอารมณ์ไป

• Lally

ในปี พ.ศ. 2541 ได้ทำการศึกษาพบว่าการมีประสบการณ์ในช่วงแรกๆ ของชีวิต จะทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของพันธุกรรมที่ควบคุมพัมนาการของสมองคือจะทำให้มีไอคิวเพิ่มขึ้นได้

• Dr. Diamond & hopson

ในปี พ.ศ. 2541 และ Khalsa ในปี พ.ศ.2540 ได้ทำการศึกษาพบว่าหลังคลอดออกมาสมองเด็กจะมีรูปแบบสมองเหมือนกันทุกคนทั่วโลก แต่วิธีการส่งเสริมการเรียนรู้การอบรมเลี้ยงดูต่างกัน จึงทำให้ไอคิวเด็กต่างกัน เพราะเซลล์สมองส่วนไหนที่ไม่ได้เชื่อมโยงกันก็จะถูกทำลาย (Neural prunning) ทำให้ประสิทธิภาพของสมองส่วนนั้นถูกทำลาย เช่น การคิดเป็น แก้ปัญหาเป็นความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ จินตนาการในคนไทยจะหดหายไปเพราะเราไม่ค่อยได้กระตุ้นให้เด็กฝึกคิด

• Torsten & Davis Hubal

ได้เย็บปิดตาข้างหนึ่งของแมวไว้ 2 สัปดาห์ หลังจากนั้นพอเปิดตาก็ไม่สามารถมองเห็นแม้ว่ากายวิภาคจะปกติ เพราะฉะนั้น สมองจะมีช่วงเวลาที่สำคัญในการกระตุ้นจากสิ่งแวดล้อมภายนอกที่แตกต่างกันในแต่ละหน้าที่การงาน เช่น การมองเห็นควรเป็นตั้งแต่แรกเกิด เช่น เด็กที่เป็นต้อกระจกออกก็จะทำให้มองไม่เห็น ปัจจุบันจึงต้องรีบผ่าออกทันทีหลังคลอด ทำให้เด็กในปัจจุบันสามารถมองเห็นได้ ถ้าเป็นต้อกระจกตั้งแต่แรกเกิด

• Harry Chougani

ได้ทดลองในคน พบว่าสมองมีการทำงานที่มากในช่วง 0 - 10 ขวบ ซึ่งสมองจะเรียนรู้ได้มาก ช่วงนี้เซลล์สมองจะเรียนรู้ว่าจุดเชื่อมไหนจะคงอยู่และจุดไหนจะถูกทำลายไป

• Craig Ramey

แห่งมหาวิทยาลัย Alabama ได้นำเด็ก 6 สัปดาห์ ที่อยู่ในสิ่งแวดล้อมที่ยากจน มาอยู่ในสภาพแวดล้อมที่ดี ในด้านอาหาร การเลี้ยงดูของเล่น หลังจาก 3 ขวบ เด็กเหล่านั้นไอคิวเท่ากับปกติ (100) ขณะที่เด็กที่อยู่ในสิ่งแวดล้อมเดิม ที่ยากจนมีไอคิวต่ำกว่าปกติ (80)

• Dr. Gergory Pappsa

กล่าวว่าอาหารสมองคือการศึกษา เป็นวัคซีนป้องกันโรคปัญญาอ่อน (โง่) ทำให้ฉลาดขึ้น คนที่ไม่ได้รับการศึกษาหรือไม่สนใจพัฒนาทางสมองจะตายเร็วกว่าอย่างในสหรัฐอเมรอกา พบว่า คนไร้การศึกษาและยากจนจะตายมากกว่าคนที่มีการศึกษาและมีเงิน 3 - 7 เท่า

• สมองของเด็กในสถานเลี้ยงเด็กกำพร้าคล้ายเป็นโรคอัลไซเมอร์ คือบางส่วนเสียการทำงานไป

• สัตว์ที่เจริญเติบโตในป่าจะมีสมองใหญ่กว่าสัตว์ในสวนสัตว์ร้อยละ 20 - 30 เพราะมีประสบการณ์การใช้สมองอย่างหลากหลาย

• เด็กที่ถูกทารุณกรรมจะมีระดับคอร์ติซอล (สารความเครียด) ในเลือดสูง หัวใจเต้นเร็ว นอนไม่ค่อยหลับ จะมีปัญหาด้านพัฒนาการสมอง อารมณ์ ความประพฤติและการเรียนรู้

• เด็กที่ได้รับการตอบสนองจากผู้เลี้ยงดูช้า เช่น ปล่อยให้ร้องไห้นานๆ หิวแล้วยังไม่ได้กิน กลัวแต่ไม่มีใครมาอยู่ใกล้ชิด ไม่มีใครมาสัมผัสโอบอุ้ม เด็กจะรู้สึกไม่มั่นใจในตนเอง รู้สึกไม่มั่นคงในชีวิต และหวาดระแวงแต่ถ้าความต้องการของเขาได้รับตอบสนองเป็นครั้งคราวหรือตอบสนองแบบไม่เต็มใจ เช่น อุ้มอย่างรุนแรง กระแทกกระทั้น เขาจะเรียนรู้ในการปฏิสัมพันธ์เข้ากับคนหรือสิ่งแวดล้อมยาก สมองจะปฏิเสธการกระตุ้นด้านทักษะทางสังคม ความจำ และการเรียนรู้

• ในการเรียนภาษาที่สองจะออกสำเนียงได้ถูกต้อง ก็ควรจะเรียนในอายุก่อน 10 - 12 ขวบ ถ้าหลังจากนี้ก็จะเรียนออกสำเนียงเหมือนภาษาแม่ยากขึ้น

• การขาดการกระตุ้นที่เหมาะสมจะเป็นการสร้างสมองให้มีภาพลบ การที่เด็กได้เรียนรู้ หรืออยู่ในสภาพที่รุนแรง สงคราม ก้าวร้าว จะทำให้เกิดการขาดอาชญากร อัตราการฆ่าตัวตาย ความซึมเศร้าติดยาเสพติดได้ ซึ่งเราต้องระมัดระวังที่จะนำสิ่งกระตุ้นที่ไม่ดี หรือนำความรุนแรงไปกระตุ้นสมองเด็ก

• การทดลองในหนู พบว่าหนูที่แยกจากแม่ การเจริญเติบโตของสมองจะหยุดลง และไม่ค่อยอยากอาหารแต่ถ้ามีแม่มาเลียก็จะสามารถรื้อฟื้นลับมาได้ คอร์ติซอลก็จะลดลง