ห้องสมุด E-LIB : Health Library for Thai : หัวใจพิการแต่กำเนิด เรื่องเศร้า ของเด็กๆ

ส่วนใหญ่แล้วเอ่ยถึงโรคหัวใจหลายคนคงมองว่ามักจะเกิดกับผู้ใหญ่มากกว่าเด็ก ทั้งนี้ เพราะข้อมูลเกี่ยวกับโรคหัวใจส่วนใหญ่มักจะเกี่ยวข้องกับผู้ใหญ่หรือผู้สูงอายุ มีบุคคลเพียงไม่กี่กลุ่มเท่านั้นที่ให้ความสนใจเกี่ยวกับการเกิดโรคหัวใจในเด็กโดยเฉพาะโรคหัวใจพิการแต่กำเนิด คือกลุ่มคนที่มีลูกหลานหรือคนใกล้ชิดเป็นโรคหัวใจ

ซึ่งความจริงแล้วเด็กมีโอกาสเป็นโรคหัวใจได้ตั้งแต่อยู่ในครรภ์มารดา บางรายอาจเสียชีวิตก่อนเกิด บางรายเริ่มมีอาการ หรือตรวจพบตั้งแต่แรกเกิด บางรายตรวจพบเมื่อออกจากโรงพยาบาลหลังคลอด หรือมีอาการหลังอายุ 1-2 เดือน หรือหลังจากนั้น ในกรณีที่เป็นโรคหัวใจพิการแต่กำเนิด เด็กบางคนอาจเป็นโรคหัวใจภายหลังเกิด หรือเมื่ออายุหลายๆ ปี ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับสาเหตุของโรคหัวใจ

จากการเปิดเผยข้อมูลจากมูลนิธิเด็กโรคหัวใจในพระอุปถัมภ์ของ สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอเจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนากรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ พบว่า สถานการณ์โรคหัวใจพิการแต่กำเนิดในปัจจุบันเป็นเรื่องที่น่าเป็นห่วงอย่างยิ่ง เนื่องจากผู้ป่วยที่เป็นเด็กตั้งแต่แรกเกิดมีปริมาณเพิ่มขึ้นทุกปี ในขณะที่จำนวนแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ ด้านการผ่าตัดโรคหัวใจพิการแต่กำเนิดทั่วประเทศมีประมาณ 50 คนเท่านั้น และมีศัลยแพทย์หัวใจที่ผ่าตัดเด็กน้อยมาก ซึ่งเป็นเรื่องที่ทุกฝ่าย โดยเฉพาะคุณพ่อคุณแม่ที่กำลังวางแผนจะมีลูก หรือกำลังตั้งครรภ์ ควรหันมาใส่ใจและศึกษาในเรื่องนี้ให้มากขึ้น เพื่อป้องกันลูกน้อยจากภาวะโรคนี้ โรคนี้มีที่มาที่ไปอย่างไร เรามาเรียนรู้ไปพร้อมๆ กันนะคะ

โรคนี้เจ้าได้แต่ใดมา...

ศ.นพ.บุญชอบ พงศ์พาณิชย์ ประธานมูลนิธิเด็กโรคหัวใจ กล่าวว่า สาเหตุของการเกิดโรคหัวใจพิการแต่กำเนิด ร้อยละ 90 ไม่ทราบแน่ชัด โรคหัวใจพิการแต่กำเนิดเป็นโรคหัวใจที่พบบ่อยที่สุดในวัยเด็ก พบถึงร้อยละ 70-80 ของโรคหัวใจในเด็กทั้งหมด พบในทารกเกิดใหม่ 8 คนต่อการเกิดใหม่มีชีวิต 1,000 คน ถ้าเด็กเกิดในประเทศไทยปีละ 1 ล้านคน จะมีเด็กที่เป็นโรคหัวใจพิการแต่กำเนิด ถึงปีละ 8,000 คน เด็กที่เป็นโรคหัวใจพิการแต่กำเนิดนี้ร้อยละ 84 ตรวจพบภายในอายุ 7 วัน ถ้าได้รับการตรวจโดยแพทย์หรือพยาบาล ในจำนวนนี้ ประมาณร้อยละ 50 ไม่มีอาการ ที่เหลือมีอาการตัวเขียว หรือหัวใจวายร่วมด้วยอย่างละเท่าๆ กัน บางรายอาจเสียชีวิตโดยไม่ทราบว่าเป็นโรคหัวใจ (ร้อยละ 2) เด็กที่เป็นโรคหัวใจพิการแต่กำเนิดจำนวนหนึ่งไม่มีอาการ และตรวจไม่พบสิ่งผิดปกติในสัปดาห์แรก

เด็กที่เป็นโรคหัวใจพิการแต่กำเนิดนี้ บางรายมีความผิดปกติของอวัยวะอย่างอื่นร่วมด้วย ประมาณร้อยละ 30, เป็นเด็กกลุ่มอาการดาวน์ร้อยละ 8, เป็นความผิดปกติจากมารดาติดเชื้อหัดเยอรมัน (Rubella Syndrome) ร้อยละ 3

จากการติดตามการศึกษาเด็กที่เป็นโรคหัวใจพิการแต่กำเนิด ที่เกิดในโรงพยาบาลรามาธิบดี พบว่าในขวบปีแรกร้อยละ 24 ต้องการรักษาโดยการผ่าตัด, ร้อยละ 20 ความพิการหายได้เอง เช่น มีรูรั่วที่ผนังกั้นห้องล่าง และ ห้องบนของหัวใจที่ขนาดเล็ก เป็นต้น ร้อยละ 23 เสียชีวิต ดังนั้นในปีหนึ่งๆ จะมีเด็กเสียชีวิตจากหัวใจพิการแต่กำเนิดประมาณ 1,800 คน ในขวบปีแรก

ดังนั้นการตรวจร่างกายเด็กตั้งแต่แรกเกิดถึงขวบปีแรก จึงมีความสำคัญมาก โรคหัวใจพิการแต่กำเนิดบางชนิด เช่น มีรูรั่วเล็กๆ ที่ผนังกั้นห้องล่าง หรือมีลิ้นหัวใจตีบเพียงเล็กน้อย ไม่จำเป็นต้องรับการรักษา สามารถมีชีวิตเหมือนคนปกติ แต่ต้องป้องกันภาวะแทรกซ้อน เช่น การติดเชื้อที่ลิ้นหัวใจหรือบริเวณรูรั่ว

แยกแยะโรคหัวใจพิการแต่กำเนิด

โรคหัวใจพิการแต่กำเนิดมีหลายชนิดแต่อาจแยกได้เป็น 2 ชนิดใหญ่ๆ คือ ชนิดที่ตัวเขียว และชนิดที่ตัวไม่เขียว หรือแบ่งออกเป็นชนิดที่มีอาการและไม่มีอาการ ซึ่ง ศ.นพ.บุญชอบ พงศ์พาณิชย์ ได้อธิบายลักษณะอาการทั้ง 2 ประเภท ในแบบคร่าวๆ ดังนี้

ประเภทตัวไม่เขียว คือ มีความผิดปกติในโครงสร้างของระบบหลอดเลือด หรือหัวใจที่เป็นมาแต่กำเนิด เป็นความผิดปกติที่ไม่ทำให้เลือดดำผสมกับเลือดแดง จึงไม่มีอาการตัวเขียว ความผิดปกติที่พบอาจเกิดที่ผนังกั้นหัวใจมีรู ลิ้นหัวใจปิดไม่สนิท (รั่ว) หรือเปิดกว้างไม่เท่าปกติ (ตีบ) หรือหลอดเลือดตีบหรือผิดปกติ อาการเหล่านี้จะไม่แสดงอาการภายนอกตามร่างกายให้เห็นชัดเจน ส่วนมากแพทย์จะพบโดยบังเอิญ จากการฟังเสียงเต้นของหัวใจแล้วพบอาการผิดปกติ อาการหัวใจวายจากการทำงานหนักมากเกินไป ที่พบบ่อยคือเหนื่อยง่าย ในเด็กเล็กมักดูดนมได้ครั้งละน้อยๆ หยุดพักบ่อย หายใจเร็ว หัวใจเต้นเร็ว น้ำหนักขึ้นช้า ตัวเล็ก

ชนิดที่ตัวเขียว คือภาวะความผิดปกติของหัวใจ หรือหลอดเลือดที่เกิดขึ้นตั้งแต่อยู่ในครรภ์ โดยเฉพาะในช่วง 3 เดือนแรกของการตั้งครรภ์ ซึ่งความผิดปกตินั้นทำให้มีเลือดดำปนอยู่ในเลือดแดงที่ไปเลี้ยงร่างกาย ลักษณะพบบ่อยคือ มีรูรั่วที่ผนังกั้นระหว่างห้องล่างของหัวใจ ร่วมกับการตีบของทางออกของห้องล่างขวา รวมถึงพวกที่มีหลอดเลือดแดงใหญ่จากหัวใจที่สลับกัน ซึ่งโรคหัวใจพิการแต่กำเนิดชนิดตัวเขียวนี้ แสดงอากรภายนอกให้เห็นชัดเจน เช่นเด็กมีอาการหัวใจเต้นผิดปกติและอาการตัวเขียวตามร่างกายตั้งแต่แรกเกิด

โรคหัวใจพิการแต่กำเนิดทำให้เกิดผลกระทบต่อระบบหมุนเวียนที่ส่วนใดก็ได้ทุกส่วน และสามารถมีความพิการมากกว่าหนึ่งเกิดขึ้นในหัวใจเดียวกัน บางครั้งความพิการน้อยๆ ก็ไม่มีปัญหาในตอนที่เกิดมา และในบางครั้งก็เกิดปัญหาใหญ่หลังจากเกิดได้ไม่นาน

ส่วนมากไม่ใช่พันธุกรรม แต่มีปัจจัยเสี่ยง

แม้ว่าสาเหตุการเกิดโรคหัวใจพิการแต่กำเนิดจะไม่ทราบแน่ชัด แต่จากการศึกษาของกุมารแพทย์หัวใจเด็ก ได้ตั้งข้อสันนิษฐานเกี่ยวกับปัจจัยเสี่ยงที่มีผลทำให้ลูกเกิดโรคหัวใจพิการแต่กำเนิดไว้ว่าอาจเกิดจากสาเหตุดังต่อไปนี้

1. สาเหตุจากแม่ คือแม่ตั้งครรภ์ ขณะอายุมาก (ช่วง 35-40 ปี) ซึ่งมีอัตราเสี่ยงสูงกว่าแม่ที่ตั้งครรภ์ตั้งแต่อายุยังน้อย แม่เป็นโรคเรื้อรัง และไม่ได้รับการควบคุม เช่น เบาหวาน ความดันโลหิตสูง อาการเจ็บป่วยของแม่ จากการติดเชื้อไวรัสหัดเยอรมันขณะตั้งครรภ์ โดยเฉพาะช่วง 3 เดือนแรกของการตั้งครรภ์ แม่ติดสิ่งเสพติด เช่น บุหรี่ เหล้า แม่ได้รับยาหรือรังสีเอกซ์เรย์ขณะตั้งครรภ์อ่อนๆ

2. สาเหตุจากตัวลูกเอง คือ ลูกมีความผิดปกติของโครโมโซม เช่น กลุ่มอาการดาวน์ จะมีโอกาสเป็นโรคหัวใจพิการแต่กำเนิดสูงถึงร้อยละ 30-40 และลูกคลอดก่อนกำหนดก็มีความเสี่ยงสูงเช่นกัน

มาถึงตรงนี้แล้ว คุณพ่อคุณแม่หลายท่านคงสงสัยว่า เมื่อลูกคนแรกเป็นโรคนี้แล้ว โอกาสที่ลูกคนต่อไปจะเป็นโรคนี้มีมากน้อยแค่ไหน ศ.นพ.บุญชอบ ชี้แจงว่า โรคหัวใจพิการแต่กำเนิดส่วนมากไม่ใช่โรคที่เกิดจากพันธุกรรมโดยตรง แม่ที่มีลูกคนหนึ่งเป็นโรคหัวใจพิการแต่กำเนิด โอกาสที่ลูกคนต่อไปจะเป็นโรคนี้พบน้อยมาก มีเพียงร้อยละ 2-3 เท่านั้น และไม่มีผลต่อสติปัญญาของลูกด้วย สำหรับคุณพ่อคุณแม่ท่านใดที่ทราบว่า ลูกเป็นโรคหัวใจพิการแต่กำเนิดแล้ว ศ.นพ.บุญชอบ แนะนำว่า ควรรีบพามาหาหมอโดยเร็ว เพื่อทำการรักษาได้อย่างทันท่วงทีและป้องกันภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้นได้ ซึ่งภาวะแทรกซ้อนจะมีความรุนแรงแตกต่างกันไป เช่น

ภาวะสมองขาดออกซิเจน

มักพบในผู้ป่วยเด็กเล็กโดยเฉพาะอายุน้อยกว่า 2 ปีที่มีอาการเขียวมาก เลือดข้นมาก มักจะเกิดตามหลังภาวะที่ทำให้เลือดหนืดมากขึ้นอย่างรวดเร็ว เช่น การขาดน้ำอย่างรุนแรงจากการท้องเสีย เป็นต้น นอกจากนี้ภาวะซีดมากๆ จนขาดออกซิเจนไปเลี้ยงสมอง อาการต่างๆ เหล่านี้อาจค่อยๆ ดีขึ้นได้บ้าง ถ้าได้รับการรักษาอย่างถูกต้องและรวดเร็ว เช่น ให้ออกซิเจน, แก้ไขภาวะขาดน้ำ, ภาวะสมองบวม เป็นต้น

ภาวะฝีในสมอง (brain abscess)

มักพบในผู้ป่วยกลุ่มนี้ ที่มีอายุตั้งแต่ 4 ปีขึ้นไป มักพบในผู้ป่วยที่มีปัญหาเรื่องฟันผุร่วมด้วย โดยผู้ป่วยมักจะมีประวัติมีไข้ที่หาสาเหตุไม่ได้ โดยจะมีอาการผิดปกติทางระบบประสาทร่วมด้วยหรือไม่ก็ได้ เช่น แขนขาอ่อนแรง หรือมองไม่เห็นไปข้างหนึ่ง เป็นต้น ภาวะนี้รักษาโดยการให้ยาปฏิชีวนะ เป็นระยะเวลาอย่างน้อย 6-8 สัปดาห์ และร่วมกับการผ่าตัดเอาหนองออกถ้าเป็นไปได้

ภาวะติดเชื้อในหัวใจ (bacterial endocarditis)

พบเป็นภาวะแทรกซ้อนของโรคหัวใจพิการแต่กำเนิดได้เกือบทุกชนิด เกิดขึ้นได้จากการที่มีความผิดปกติภายในหัวใจทำให้ระบบการไหลเวียนของเลือดเปลี่ยนไป เกิดการไหลพุ่งเป็นลำที่มีความเร็วสูงไปกระแทกเยื่อบุภายในหัวใจ จนเกิดเป็นลักษณะคล้ายแผลถลอก เมื่อร่างกายมีภาวะติดเชื้อในเลือดขึ้น เช่น ถอนฟัน เชื้อโรคภายในช่องปากก็จะเข้าไปในกระแสเลือดทางแผลไปติด และก่อให้เกิดการติดเชื้อภายในหัวใจและหลอดเลือดได้ ในบางรายอาจมีการทำลายลิ้นหัวใจ ที่อยู่บริเวณใกล้เคียงเกิดการรั่วอย่างรุนแรงต้องการการผ่าตัดเปลี่ยนลิ้นหัวใจอย่างรีบด่วน วินิจฉัยได้จากประวัติการตรวจร่างกายอย่างละเอียด การเพาะเชื้อในกระแสเลือดและการทำ echocardiogram ภาวะนี้โดยทั่วไปรักษาโดยการใช้ยาปฏิชีวนะในรูปยาฉีดเข้าเส้นเลือด นานอย่างน้อย 4-6 สัปดาห์ มีบางรายเท่านั้นที่ต้องการการผ่าตัดแก้ไข

รักษาอย่างไรให้หายขาด

การรักษาโรคหัวใจพิการแต่กำเนิดนี้มีหลายวิธีขึ้นอยู่กับลักษณะอาการที่เกิดขึ้น บางรายมีอาการไม่รุนแรงก็จะสามารถหายได้เองโดยไม่ต้องใช้ยา บางรายมีอาการที่จำเป็น ต้องใช้ยาบรรเทาอาการไปก่อน แต่ถ้าให้ได้ผลดีที่สุดคือ การรับการผ่าตัด ซึ่งปัจจุบันการผ่าตัดของไทยมีประสิทธิภาพมากและได้ผลดี ซึ่งการรักษาโดยทั่วไปนั้น ศ.นพ.บุญชอบ พงศ์พาณิชย์ ได้อธิบายไว้ว่า โดยปกติการรักษาสามารถทำได้ 3 วิธี คือ การใช้ยา ใช้เครื่องมือพิเศษและการผ่าตัด ซึ่งแพทย์มักจะรักษาผู้ป่วยโดยการใช้ยาก่อนเสมอ ควบคู่กับการแนะนำให้ปฏิบัติตัวต่างๆ เช่น การรับประทานอาหาร การออกกำลังกาย การพักผ่อน หากอาการไม่ทุเลาหรือมีการดำเนินของโรคไปในทางที่แย่ลง แพทย์อาจแนะนำให้รักษาด้วยเครื่องมือพิเศษ หรือใช้วิธีผ่าตัด ซึ่งอธิบายการรักษาคร่าวๆ ได้ดังนี้

1. การให้ยา ใช้สำหรับกรณีที่คนไข้ไม่มีช่องทางติดต่อระหว่างเลือดดำกับเลือดแดง หรือมีน้อย ซึ่งยานี้ราคาแพง รวมถึงมีผลข้างเคียงของยา แต่อย่างไรก็ตามการใช้ยาก็มีความสำคัญมาก ก่อนที่จะทำการรักษาโดยวิธีอื่น

2. การใช้เครื่องมือพิเศษ เช่น การใช้สายสวนที่มีปลายบอลลูนเข้าไปขยายลิ้นหัวใจที่ดี ขยายช่องทางติดต่อระหว่างห้องหัวใจด้วยบอลลูนทำโดยใส่สายยางที่สามารถเป่าบอลลูน ได้ที่ปลายผ่านเส้นเลือดเข้าไปในหัวใจแล้วเป่าบอลลูน หรือการใส่เครื่องมือพิเศษเข้าไปอุดรอยรั่ว ซึ่งวิธีนี้จะใช้ได้เฉพาะกรณีผู้ป่วยโรคหัวใจพิการแต่กำเนิดที่มีผนังกั้นห้องบนรั่วหรือในรายที่หลอดเลือด หรือลิ้นหัวใจตีบแพทย์จะใส่บอลลูนเข้าไปขยายได้ แต่ในผู้ป่วยบางรายการรักษาด้วยวิธีนี้ เป็นการซื้อเวลาก่อนจะนำผู้ป่วยไปผ่าตัดแก้ไขทั้งหมด

3. การผ่าตัด ซึ่งเป็นวิธีที่ดีที่สุด เช่น การผ่าตัดแก้ไขความพิการ เพื่อปิดรูรั่ว ในปัจจุบันมีการผ่าตัดโดยการสลับเส้นเลือดดำกับแดงให้กลับสู่ปกติ ซึ่งจากการติดตามผลมานานกว่า 10 ปี พบว่ามีผลดีและอัตราเสี่ยงของการผ่าตัดในแต่ละสถาบันจะแตกต่างกันออกไป โดยทั่วไปจะน้อยกว่า 5%

ป้องกันอย่างไรไม่ให้ลูกเป็นโรคหัวใจพิการฯ

การป้องกันโรคหัวใจพิการแต่กำเนิดสามารถทำได้ในบางส่วน โดยการป้องกันปัจจัยเสี่ยงที่กล่าวมาข้างต้น มีการวางแผนครอบครัวที่ดี รักษาสุขภาพกายและสุขภาพใจของแม่ ดูแลภาวะโภชนาการให้ได้รับสารอาหารที่ครบส่วน หลีกเลี่ยงการใช้ยาที่อาจเป็นอันตรายต่อทารก หลีกเลี่ยงการใช้รังสีเอ็กซ์หรือสารกัมมันตรังสีอื่นๆ โดยเฉพาะในช่วง 3-4 เดือนแรกของการตั้งครรภ์ หลีกเลี่ยงการเข้าที่ชุมนุมชน ซึ่งเป็นการเสี่ยงต่อการติดเชื้อโรคทั้งไวรัสและแบคทีเรีย สตรีควรได้รับการฉีดวัคซีนป้องกันหัดเยอรมัน ตั้งแต่วัยเด็กหรือก่อนการมีครรภ์และหลีกเลี่ยงการมีบุตรเมื่ออายุมาก

” ถึงแม้ความเจริญก้าวหน้าด้านวิทยาการทางการแพทย์ของประเทศไทยจะทัดเทียมกับประเทศที่พัฒนาแล้ว ประเทศไยยังมีปัญหาในการดูแลรักษาเด็กโรคหัวใจ เนื่องจากการขาดบุคลากรทางการแพทย์ ประชาชนมีฐานะยากจน รัฐขาดงบประมาณในการดำเนินงานด้านสุขภาพ แพทย์เวชปฏิบัติทั่วไป หรือกุมารแพทย์ สามารถให้การวินิจฉัยโรคหัวใจในเด็กได้ โดยการซักประวัติ ตรวจร่างกาย ฟังการเต้นของหัวใจในเด็ก ตลอดจนการถ่ายภาพรังสีทรวงอก หรือการตรวจคลื่นไฟฟ้าหัวใจ บางรายจำเป็นต้องการตรวจและวินิจฉัยขั้นสุดท้าย ต้องส่งต่อไปยังกุมารแพทย์โรคหัวใจ ซึ่งปัจจุบันในประเทศไทยมีประมาณ 50 คน และส่วนใหญ่อยู่ในกรุงเทพมหานครและปริมณฑล ทำให้ไม่สะดวกรวมทั้งสิ้นเปลือง ในกรณีที่ต้องทำการรักษาด้วยการผ่าตัด ยิ่งมีความยากลำบากมากยิ่งขึ้น ทั้งนี้เพราะศัลยแพทย์หัวใจที่ทำการผ่าตัดเด็กมีจำนวนน้อย ทำให้ผู้ที่มีฐานะยากจน ซึ่งมีจำนวนมากในประเทศไทย และส่วนมากอยู่ในชนบทห่างไกล จะเป็นผู้ที่ได้รับการดูแลไม่ได้มาตรฐานที่ควร ดังนั้นก่อนการมีบุตร พ่อแม่เด็กควรศึกษาเรื่องโรคต่างๆ ที่อาจเกิดขึ้นกับลูกเพื่อเตรียมตัวให้พร้อม และควรวางแผนการมีบุตรให้ดี พยายามมีลูกเมื่ออายุไม่มากและตรวจสุขภาพ รับวัคซีนป้องกันโรคต่างๆ ก่อนมีลูก จะช่วยให้ลูกน้อยที่เกิดมาลดปัจจัยเสี่ยงต่อโรคต่างๆ ได้” ศ.นพ.บุญชอบ พงศ์พาณิชย์ กล่าว

(update 31 มีนาคม 2005)
[ ที่มา... นิตยสารบันทึกคุณแม่ ปีที่ 11 ตุลาคม 2547 ]

[ BACK TO LIST]

main

มีปัญหาสุขภาพ ที่นี่มีคำตอบ ห้องสมุด E-LIB Best view with [IE3.02][NETSCAPE 4.05][OPERA 3.21] resolution 800x600