ห้องสมุด E-LIB : Health Library for Thai : หนูก็เครียดเป็นนะ

ความเครียดเป็นสิ่งที่อยู่คู่กันกับชีวิตของคนเรา ความจริงในข้อนี้เราคงปฏิเสธไม่ได้ โดยทั่วไปแล้วผู้ใหญ่มักจะคิดว่าตนเองมีภาระมากมาย ผจญกับปัญหาหลายอย่างจนความเครียด กลายมาเป็นเพื่อนคู่ใจที่ไปไหนก็ไปด้วยกัน ผู้ใหญ่บางคนเมื่อชีวิตพบอุปสรรคที่หนักหนาสาหัส มองไม่เห็นทางออกว่าจะแก้ปมที่มัดแน่นอยู่ในชีวิตอย่างไร คงมีสักช่วงเวลาหนึ่งที่ความรู้สึก “อยากจะกลับไปเป็นเด็ก” แว่บเข้ามาที่สมอง ด้วยความเชื่อที่ว่าเด็กมีชีวิตที่ “สบายกว่า” ผู้ใหญ่โดยทั่วไปมักจะเชื่อว่าเด็กไม่มีความเครียด หรือเด็กเครียดไม่เป็น ซึ่งเรามักจะได้ยินเสมอว่า “เป็นเด็กเป็นเล็กจะเครียดอะไร” นั่นเป็นความเชื่อแต่ดั้งเดิมที่เชื่อกันมา ไม่รู้ว่ามีจุดเริ่มต้นมาจากที่ไหน แต่จุดจบของความเชื่อนี้ อาจจะใกล้เข้ามาแล้วก็ได้

จากความเจริญก้าวหน้าทางการแพทย์และการศึกษาทางด้านจิตวิทยาและพฤติกรรมศาสตร์ทำให้เราทราบว่า ในทุกช่วงวัยของอายุทุกคนล้วนมีความเครียดด้วยกันทั้งสิ้น ไม่ว่าจะเป็นผู้ใหญ่ วัยชรา หรือเด็กเล็กๆ ที่เรามักจะคาดกันว่าเขาคงไม่เข้าใจความหมายของสิ่งต่างๆ ความเครียดสำหรับผู้ใหญ่แล้วอาจจะเป็นสิ่งที่สามารถป้องกันได้ หรือสามารถแก้ให้หายได้ แต่สำหรับเด็กที่มีประสบการณ์ในชีวิตไม่มากเท่าผู้ใหญ่ บวกกับการมีจินตนาการตามธรรมชาติ ความเครียดสำหรับเขาจึงเป็นสิ่งที่ป้องกันไม่ได้ และความเครียดนั้นก็จะคงอยู่กับเขายาวนานและรุนแรงกว่าที่เกิดขึ้นกับผู้ใหญ่ โดยเฉพาะกับเด็กในวัย 1-3 ปี เนื่องจากเด็กวัยนี้เป็นวัยที่กำลังเรียนรู้และซุกซนจึงมีโอกาสที่จะเกิดความเครียดได้มาก

สาเหตุที่ทำให้เด็กเกิดความเครียด

จากการศึกษาของแพทย์หลายท่านพบว่า ปัจจัยสำคัญที่สุดที่ส่งผลให้เด็กเกิดความเครียดก็คือ เรื่องภายในครอบครัวโดยเฉพาะสาเหตุที่มาจากคุณพ่อคุณแม่เอง เนื่องจากเด็กวัยนี้เป็นวัยที่ยังจำเป็นต้องพึ่งพิง หรือขอความช่วยเหลือจากคุณพ่อคุณแม่เพราะเด็กไม่สามารถปฏิบัติกิจกรรมต่างๆ ได้เอง คุณพ่อคุณแม่จึงเปรียบเสมือนโลกของเด็ก เมื่อโลกของเด็กมีอันต้องสั่นไหวด้วยเหตุใดก็ตาม เด็กผู้อาศัยอยู่ในโลกใบนั้นก็คงจะต้องสั่นไหวตามไปด้วย หรือกล่าวอีกนัยหนึ่งก็คือ เมื่อมีความเครียดเกิดขึ้นในครอบครัวเด็กที่อยู่ในครอบครัวนั้นก็จะรับรู้ถึงความเครียดนั้นด้วย ปัญหาความเครียดของเด็กที่เกิดจากคุณพ่อคุณแม่นั้นมักจะเป็นเรื่องเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลในครอบครัว ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในครอบครัว และลักษณะการอบรมเลี้ยงดู

ปัญหาที่เกิดจากความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลในครอบครัว เช่น การที่คุณพ่อคุณแม่มีปัญหากันเอง หรือจากการที่เด็กได้รับรู้ว่าคุณพ่อคุณแม่ทะเลาะกัน ไม่ว่าจะเป็นการเห็นด้วยตาหรือได้ยินด้วยเสียง สิ่งเหล่านี้จะทำให้เด็กเกิดความเครียด เพราะการทุ่มเถียงกันของคุณพ่อคุณแม่นอกจากจะทำให้เด็ก เกิดความรู้สึกหวาดกลัวแล้วยังทำให้เด็กเกิดความรู้สึกไม่มั่นคงในชีวิต หรือเกิดความรู้สึกว่าชีวิตของตนเองไม่ปลอดภัย และในกรณีที่ร้ายแรงเด็กจะมีความรู้สึกว่าตนเองเป็นต้นเหตุที่ทำให้พ่อกับแม่ทะเลาะกัน สิ่งเหล่านี้จะแปรเปลี่ยนเป็นความกังวลที่เกาะอยู่ในจิตใจ หากคุณพ่อคุณแม่ยังคงทะเลาะกันให้เด็กเห็น หรือได้ยินอย่างสม่ำเสมอ ความกังวลนั้นก็จะกลายเป็นส่วนหนึ่งในจิตใจเด็กและจะส่งผลให้เด็กไม่เห็นคุณค่าในตนเอง และเติบโตขึ้นมาเป็นผู้ใหญ่ขี้กังวล และหวาดกลัวต่อการมีชีวิตคู่ เป็นต้น

ในกรณีที่เกิดความเปลี่ยนแปลงขึ้นในครอบครัว เช่น การที่มีสมาชิกใหม่เกิดขึ้นในครอบครัว เจ้าตัวเล็กของเราต้องกลายเป็นพี่สาวหรือพี่ชาย เรื่องนี้ถือเป็นเรื่องใหญ่มากของเด็กในวัยนี้ เพราะเด็กในวัยนี้จะยังยึดตนเองเป็นศูนย์กลาง และยังไม่เข้าใจความหมายหรือหน้าที่ของการเป็น “พี่” ได้อย่างชัดเจนนัก เด็กจะเข้าใจว่าน้องเป็นผู้ที่แย่งความรักความเอาใจใส่ของคุณพ่อคุณแม่ที่มีต่อเขาไป เด็กจะเกิดความน้อยใจและเชื่อว่าพ่อแม่รักน้องมากกว่า เนื่องจากเด็กยังไม่เข้าใจว่าพ่อแม่นั้น สามารถแบ่งปันความรักให้ลูกคนอื่นได้เท่าๆ กับตนเอง ดังนั้นพฤติกรรมที่พบบ่อยในเด็กวัยนี้คือ การอิจฉาน้อง หากคุณพ่อคุณแม่แก้ปัญหาได้ไม่ตรงจุดเช่น เมื่อเห็นว่าเขาแกล้งน้อยแล้วคุณพ่อคุณแม่ไปลงโทษซ้ำ ก็จะทำให้เด็กมีความรู้สึกที่ไม่ดีกับน้อง มีความเครียดมากขึ้น และรับรู้ว่าตนเองเป็นคนที่ไม่มีคุณค่า

สิ่งสำคัญอีกอย่างหนึ่งที่ทำให้เด็กเกิดความเครียดก็คือ ลักษณะการอบรมเลี้ยงดูเด็ก ในครอบครัวที่อบรมเลี้ยงดูเด็กอย่างเข้มงวด เนื่องจากคุณพ่อคุณแม่กลัวว่าเด็กจะเหลิงเพราะการตามใจมากเกินไป คุณพ่อคุณแม่ไม่เปิดโอกาสให้เด็กได้ทำอะไรตามที่ตนเองอยากทำ หรือลงโทษอย่างรุนแรงเมื่อเด็กขัดคำสั่ง จะทำให้เด็กเกิดความเครียด และมักจะทำการต่อต้านคุณพ่อคุณแม่ด้วยการไม่เชื่อฟังคำสั่ง ลักษณะการเลี้ยงดูอีกอย่างหนึ่งซึ่งมักจะส่งผลให้เด็กเครียดก็คือ การพูดเย้าแหย่เด็กแล้ว ทำให้เด็กเกิดความรู้สึกด้านลบต่อตนเอง หรือเกิดความรู้สึกไม่มั่นคงในชีวิต เช่น การหลอกเด็กว่า “เป็นลูกขอมาเลี้ยง” “เก็บมาได้จากถังขยะ” หรือ “รักคนอื่นดีกว่าไม่รักลูกแล้ว” คำพูด “สนุกปาก” ที่เกิดจากเจตนาบริสุทธิ์เหล่านี้ ส่งผลทำร้ายต่อเด็กมากกว่าผลดี เนื่องจากเด็กมีประสบการณ์ไม่มากพอที่จะบอกได้ว่า สิ่งใดที่คุณพ่อคุณแม่พูดเป็นสิ่งที่จริงหรือสิ่งใดเป็นสิ่งที่ไม่จริง เพราะเด็กเกิดความสับสนและเชื่อตามคำพูดนั้น ซึ่งจะทำให้เด็กกลายเป็นเด็กที่ไม่มีความมั่นใจในตนเอง

อีกปัจจัยหนึ่งที่ส่งผลให้เด็กเกิดความเครียดก็คือ ปัจจัยที่เกิดจากตัวเด็กเอง เนื่องจากพัฒนาการทางอารมณ์ของเด็กในวัยนี้มักจะทำให้เด็กเป็นคนเจ้าอารมณ์ หงุดหงิด โกรธง่าย และดื้อรั้น เป็นวัยที่เรียกว่าชอบปฏิเสธพฤติกรรมที่เกิดขึ้นบ่อยๆ คือ เด็กจะดื้อ ความดื้อ เป็นความรู้สึกต่อต้าน ซึ่งเป็นลักษณะของเด็กในวัยนี้โดยเฉพาะในช่วงอายุ 2-3 ปี เพราะเขาอยู่ในระยะปฏิเสธไม่ยอมใคร จะดื้ออย่างที่เขาต้องการทำเท่านั้น และเมื่อเด็กไม่ได้อย่างที่ต้องการจะเกิดความคับข้องใจ หากไม่ได้รับการเลี้ยงดูอย่างเหมาะสมแล้ว ก็จะทำให้เด็กเกิดพฤติกรรมก้าวร้าว นอกจากนี้แล้วเด็กในวัยนี้เป็นวัยที่เริ่มต้นที่จะเข้าสังคมกับผู้อื่น เพราะเด็กมักจะเริ่มเข้าโรงเรียน ดังนั้นเด็กจึงต้องปรับตัวใหม่เพื่อเข้าสังคมใหม่ การปรับตัวเพื่อพัฒนาการทางสังคมในช่วงนี้ จะสามารถทำให้เด็กเกิดความเครียดได้

ที่กล่าวมาข้างต้นเป็นเพียงปัจจัยหลักๆ ที่มักจะทำให้เด็กเกิดความเครียด แต่ทั้งนี้ยังอาจมีสาเหตุอื่นอีกมากที่ทำให้เด็กเกิดความเครียดและปัจจัยแต่ละอย่าง ก็จะส่งผลต่อระดับความเครียดของเด็กไม่เหมือนกัน เช่น เด็กบางคนอาจจะทนรับกฎเกณฑ์อันเข้มงวด ของคุณพ่อคุณแม่ได้มากกว่าเด็กบางคน ดังนั้นคุณพ่อคุณแม่จึงต้องสังเกตด้วยว่าปัจจัยใดบ้าง ที่ส่งผลให้เด็กเกิดความเครียดเพื่อที่จะได้สามารถหาทางป้องกันได้อย่างถูกต้อง

เราจะทราบได้อย่างไรว่าลูกเกิดความเครียด

เด็กแต่ละคนจะมีปฏิกิริยาแสดงออกต่อความเครียดที่เกิดขึ้นต่างกัน เขาอาจจะ “แสดงออกจากอารมณ์หรือพฤติกรรม” ให้เราเห็น ซึ่งเราจะสังเกตได้จากการแสดงออกมาทางสีหน้าหรือดวงตา ในบางรายเด็กอาจจะแสดงความประพฤติไม่เหมาะสม เช่น ดูดนิ้ว พูดติดอ่างหรืออาจกัดเล็บเป็นนิสัย เอามือหมุนเส้นผมเล่นหรือถอนผมยาวไม่รู้ตัว รวมทั้งอาการเบื่ออาหารและนอนไม่หลับ ลักษณะเช่นนี้พบมากในเด็กที่ไม่ค่อยพูดจา เพราะเขาไม่สามารถแสดงออกถึงความกลัดกลุ้มด้วยคำพูดให้ชัดเจนได้ ความเครียดอาจทำให้เด็กที่เงียบอยู่แล้ว ยิ่งหลบหน้าปลีกตัวไม่เปิดปากพูดมากขึ้น แต่เด็กที่ซุกซนอยู่แล้วอาจก่อเรื่องวุ่นวายเพิ่ม ในบางรายอาจจะแสดงออกโดยการแสดงความก้าวร้าวขว้างปาสิ่งของ หรือพูดคำหยาบคาย

ในขณะที่เด็กบางคนก็จะมีการแสดงออกซึ่งความเครียดอีกทางหนึ่งที่พ่อแม่ควรจะสังเกตก็คือ เด็กอาจจะมี “อาการทางร่างกาย” เช่น บางคนอาจจะมีอาการป่วยหรือไม่สบายบ่อยๆ เนื่องจากความเครียดที่เกิดขึ้นจะส่งผลให้เกิดอาการอ่อนเพลียและลดภูมิต้านทานต่อโรคติดต่อต่างๆ ที่เห็นชัดคือ โรคหวัด ผลการศึกษาโดยกลุ่มจิตแพทย์แห่งมหาวิทยาลัยคาร์เนกี้ เมลลอน (Carnegie Mellon) และมหาวิทยาลัยพิตสเบิร์ก แสดงให้เห็นชัดเจนว่า บุคคลใดที่ประสบกับความเครียดยืดเยื้อเกินหนึ่งเดือนแล้ว จะมีโอกาสเสี่ยงต่อการติดโรคหวัดได้ง่ายกว่าคนทั่วไปถึงสองเท่า เด็กบางคนอาจจะมีอาการปวดหัว ปวดท้อง คลื่นไส้อาเจียน ปวดท้องมักจะพบได้บ่อยๆ เมื่อเด็กเครียดตรงนี้พ่อแม่ก็จะสังเกตได้ว่าลูกเครียด และมองดูว่าอาการเหล่านั้นจะสัมพันธ์กับสาเหตุใดที่ทำให้เครียด ซึ่งถ้าพ่อแม่แก้ไขตรงสาเหตุนั้นได้ อาการเหล่านี้ก็จะหายไป

วิธีป้องกัน แก้ไข

วิธีการแก้ไขและป้องกันต้องเริ่มต้นจากการค้นหาโดยมองถึงสาเหตุก่อนว่า พื้นฐานของความเครียดของลูกส่วนใหญ่มาจากอะไร เพื่อที่พ่อแม่จะได้สามารถแก้ปัญหาได้อย่างตรงจุด เช่น ในกรณีที่ลูกเกิดความเครียดเพราะความสัมพันธ์ของคุณพ่อคุณแม่ อย่างนี้แล้วคุณพ่อคุณแม่เอง ก็จำเป็นต้องปรับเปลี่ยนพฤติกรรม เพื่อไม่ให้ลูกเกิดความเครียด

หากความเครียดนั้นมีสาเหตุมาจากการเปลี่ยนแปลงภายในครอบครัว เช่น การมีน้องใหม่ในครอบครัว คุณพ่อคุณแม่ต้องบอกให้เด็กรู้ล่วงหน้าว่าตนจะมีน้องใหม่ มารดาควรให้เด็กคุ้นเคยกับน้องในท้อง พูดถึงน้องในทำนองว่าจะเป็นเพื่อนเล่นของเขา อธิบายให้เด็กเข้าใจว่าตนมีส่วนเป็นเจ้าของน้องที่จะเกิดใหม่ และให้ความมั่นใจกับเด็กว่าเขาก็ยังเป็นผู้หนึ่งที่ท่านรักและภูมิใจอยู่เสมอ หากต้องมีการเปลี่ยนแปลงอย่างใดอย่างหนึ่งภายในบ้าน เช่น เด็กต้องย้ายไปอยู่ห้องอื่นและให้น้องเข้าอยู่แทน ควรชี้แจง ให้เด็กรับรู้ด้วยเหตุผลว่าเด็กโตแล้ว และให้ย้ายไปอยู่ห้องที่ดีกว่าหรือใหญ่กว่า ผู้ที่ดูแลเด็กที่บ้านขณะแม่ไปคลอดควรเป็นผู้ที่คุ้นเคย เมื่อแม่กลับจากโรงพยาบาลใหม่ๆ อาจจะให้คนพาเด็กไปเล่นข้างนอก เพื่อไม่ให้เด็กเห็นความชุลมุนวุ่นวาย กับการจัดที่ทางให้น้องใหม่และท่าทีคนอื่นๆ ในบ้านที่พากันมาสนใจน้องใหม่ พยายามให้เด็กมีส่วนในการดูแลน้อง เช่น ช่วยแม่หยิบผ้าอ้อม หยิบขวดนมให้น้อง และควรเตรียมให้เขารู้ว่า การเป็นพี่นั้นดีอย่างไรและสำคัญอย่างไร เขาจะทำอะไรให้น้องได้บ้าง เป็นต้น พ่อแม่ควรให้ความสนใจแก่เด็กตามสมควร เมื่อมีญาติ เพื่อนฝูงมาเยี่ยมน้องใหม่ไม่แสดงความรักและสนใจน้องจนออกนอกหน้าเกินควร ให้ความรักแก่พี่น้องเท่ากัน อย่าแสดงว่ารักใครมากกว่าใคร และอาจแสดงความเห็นใจเขาบ้างเวลาที่น้องกวนหรือรังแกเขา อย่าพูดหรือแสดงกิริยาว่ารักน้องมากกว่า

เมื่อน้องโตเล่นกับพี่มีการทะเลาะกัน พ่อแม่ควรทำตัวเป็นกลางไม่เข้าข้างฝ่ายหนึ่งฝ่ายใด ถ้าทะเลาะกันต้องทำโทษทั้งคู่

ในขณะที่ถ้าสาเหตุที่ทำให้เด็กเครียดคือลักษณะการอบรมเลี้ยงดูที่ไม่เหมาะสม คุณพ่อคุณแม่ก็ควรปรับวิธีในการอบรมเลี้ยงดู โดยให้คำนึงถึงหลัก 7 ข้อ เพื่อลดความเครียดให้ลูกคือ

1. ควรปล่อยให้เด็กมีเวลาได้เป็นของตนเองบ้าง เพราะเด็กต้องการเวลาสำหรับสมองของเขา นึกคิดสร้างสรรค์ตามทัศนคติของเขาแบบเดียวกับผู้ใหญ่เช่นกัน นักวิจัยจากมหาวิทยาลัยเพอร์ดูพบว่า ถ้าสภาพบ้านหรือสถานการณ์แวดล้อมวุ่นวายหนวกหูเป็นประจำ ผลลัพธ์นอกจากเด็กมีความวิตกกังวลเพิ่มขึ้นแล้ว เด็กจะมีความเจริญทางสมองในการรับรู้ด้านภาษาช้าลงกว่าเด็กทั่วไป

2. ควรหาเวลาพูดกับเด็กทีละคนเป็นพิเศษ ถึงแม้ว่าจะเป็นช่วงระยะสั้นๆ แต่ก็เป็นเวลาที่ให้เขาโดยเฉพาะ และควรพูดให้เขามีความมั่นใจในตนเอง

3. ควรจัดเวลาสำหรับครอบครัว เช่น อาจเป็นช่วงบ่ายวันอาทิตย์หรือร่วมรับประทานอาหาร เพื่อให้เด็กได้รับรู้ถึงความสัมพันธ์ที่ดีของบุคคลในครอบครัว

4. สรรหาอาหารที่ถูกหลักโภชนาการกับการเจริญเติบโตของเด็ก ที่สำคัญคือเด็กควรรับประทานอาหารเช้าทุกวัน เพราะจากข้อมูลศึกษาว่า เด็กที่ไม่ได้รับประทานอาหารเช้ามักมีอาการหงุดหงิด กระวนกระวาย และอารมณ์เสียง่ายไปทั้งวัน

5. เวลานอนหลับพักผ่อนเป็นสิ่งสำคัญเช่นกัน เด็กๆ ควรได้รับการพักผ่อนนอนหลับอย่างน้อย 8 ชั่วโมงต่อวัน

6. พยายามหาทางออกให้กับอารมณ์โกรธของเด็ก เช่น ชวนให้วิ่งเล่น หรือออกกำลังกาย เป็นต้น

7. ควรพยายามช่วยให้เด็กมองโลกในแง่ดี เพราะการมองโลกในแง่ดีช่วยส่งเสริมสุขภาพและจิตใจ การนึกถึงแต่ประสบการณ์ที่ดี ช่วยลดความวิตกกังวลได้

หลักอีกอย่างหนึ่งที่จะเป็นยาคุ้มกันความเครียดให้เด็กเป็นอย่างดีและอยู่ใกล้ตัวคุณพ่อคุณแม่มากที่สุด ก็คือ การให้ความรักแก่เด็ก โดยเป็นความรักที่กำกับความพอดี ไม่รักเด็กมากจนเกินไปหรือน้อยเกินไป ก็จะทำให้เด็กเติบโตขึ้นมาอย่างการเป็นผู้รู้จักตนเอง เป็นบุคคลที่มีความสุขกับชีวิต และสามารถตั้งรับกับความเครียดที่เกิดขึ้นในวัยผู้ใหญ่ได้เป็นอย่างดี

(update 21 กันยายน 2004)
[ ที่มา... นิตยสารบันทึกคุณแม่ ปีที่ 10 มิถุนายน 2547 ]

[ BACK TO LIST]

main

มีปัญหาสุขภาพ ที่นี่มีคำตอบ ห้องสมุด E-LIB Best view with [IE3.02][NETSCAPE 4.05][OPERA 3.21] resolution 800x600