คือการที่คนๆ หนึ่งไม่สามารถได้มาซึ่งปริมาณการนอนหลับได้นานพอกับความต้องการของร่างกาย แต่พูดถึงปริมาณหรือระยะเวลาของการนอนหลับแล้ว แต่ละคนจะมีต่างๆ กัน อย่างบางคนต้องการเวลานอนเพียงวันละ 3 ชั่วโมงก็พอ ในขณะที่บางคนต้องการถึง 10 ชั่วโมง ไม่อย่างนั้นจะทำงานไม่ได้ประสิทธิภาพ แถมยังขี้หงุดหงิดอีกต่างหาก

แม้ว่าแต่ละคนจะมีความต้องการระยะเวลาการนอนหลับต่างๆ กัน แต่ในคนๆ เดียวกันนั้น ความต้องการการนอนหลับเฉพาะตัวคนๆ นั้น จะค่อนข้างคงที่ตลอดชั่วอายุของเขา อย่างเช่น เริ่มต้นด้วยการนอนหลับคืนละ 6 ชั่วโมง ในสัปดาห์แรกก็เป็นไปได้ว่า 5 หรือ 10 ปี จากนี้ไปเขาก็ยังต้องการคืนละ 6 ชั่วโมงอยู่นั่นเอง

   ครับ มีได้หลายชนิด กล่าวคือ

• นอนไม่หลับเพียงชั่วครั้งชั่วคราว (Transient)
• นอนไม่หลับระยะสั้น (Shot Term)
• นอนไม่หลับเรื้อรัง (Chronic Insomnia)

การนอนไม่หลับชั่วครั้งชั่วคราวหมายความว่า การอดนอนเพียง 2-3 วัน แต่ถ้าเป็นการนอนไม่หลับช่วงสั้นก็อาจหมายถึงการอดนอนมากกว่า 3 สัปดาห์ ส่วนนอนไม่หลับเรื้อรังหมายถึง การอดนอนต่อเนื่องกันเป็นเดือนหรือเป็นปี

สำหรับคนที่อดนอนเรื้อรังนั้น เขามักจะมีรูปแบบการนอนไม่หลับอยู่ 1-2 แบบ กล่าวคือ

• มีปัญหาการเริ่มนอนหลับ คือพยายามอยู่นานกว่าจะหลับ
• บางคนหลับง่ายมาก แต่ตื่นบ่อย
• บางคนเป็นทั้ง 2 อย่าง คือทั้งหลับยากและตื่นบ่อย

   ตอบง่ายๆ ว่าการอดนอนจะเป็นปัญหา เมื่อมันทำให้เราประกอบภารกิจตอนกลางวันไม่ได้ดี อย่างคนที่อดนอนเรื้อรังนั้น เขามักจะขี้หงุดหงิด และมีผลิตภาพ (Productivity) ของเม็ดงานลดลง ประสบอุบัติเหตุได้ง่าย

หรืออีกแนวคิดหนึ่งก็ตอบว่าเมื่อการอดนอนทำให้ภารกิจตอนกลางวันแย่ลง ก็ถึงเวลาที่จะต้องหาสาเหตุ เนื่องจากการนอนไม่หลับมักจะเป็นอาการของความผิดปกติ หรือโรคบางอย่างที่กำลังเกิดกับร่างกายของคนนั้นๆ

   กว่าร้อยละ 50 ของคนอดนอนเรื้อรังจะมาจากความเครียดอันสืบเนื่องจากอารมณ์ซึมเศร้า ความล้มเหลวของชีวิตสมรส หรือสถานการณ์ทางจิตอื่นๆ ที่ขัดขวางการนอนหลับ

นอกจากนี้การอดนอนยังอาจเกิดจากโรคทางกาย เช่น อาการปอดเรื้อรัง โรคไต โรคที่ทำให้หายใจไม่สะดวก ภาวะขากระตุก หรือขาไม่อยู่สุข

สำหรับบางคนการอดนอนอาจเป็นผลของนาฬิกาในร่างกายเกิดรวนเรจนทำให้จังหวะเวลาเปลี่ยนไป ทำให้นอนไม่หลับในเวลาที่ประสงค์จะหลับ

ปัจจัยทางการดำเนินชีวิต (Lifestyle) ก็มีผลต่อการนอนหลับได้ เช่น การดื่มเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีนมากเกินไป หรือขาดการออกกำลังกาย

   คงต้องหาสาเหตุการอดนอนให้ได้และบำบัดที่ต้นเหตุ เช่น ถ้าเป็นเพราะความเครียด ก็พยายามหาทางลดความเครียดหรืออาจคุยกับคุณหมอ หรือผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิต

ผู้เชี่ยวชาญบางคนแนะนำให้คนที่อดนอนทำตัวเป็น "นักวิทยาศาสตร์" เสียเองเพราะตำรับของการบำบัดภาวะอดนอนในแต่ละคนจะไม่เหมือนกัน ดังนั้นอาจทำบันทึกกิจกรรมประจำวัน และวิธีการนอนหลับทุกคืนเป็นเวลา 1 สัปดาห์ แล้วปรับเปลี่ยนบางอย่างขณะที่จดบันทึกต่อไป แล้วเปรียบเทียบดูว่ามีการเปลี่ยนไปในทางดีขึ้นหรือไม่ ยกตัวอย่างเช่น ท่านที่ต้องนอนงีบทุกวันเป็นประจำ ก็ลองเลิกนอนงีบสัก 1-2 สัปดาห์ แล้วดูว่าการนอนหลับยามค่ำคืนดีขึ้นไหม หรือเลิกดื่มกาแฟในอาหารมื้อค่ำ ไปสักหนึ่งสัปดาห์แล้วดูว่าดีขึ้นไหม ?

   มีครับ ยารักษาโรคทั้งที่หาซื้อได้เองหรือต้องใช้ใบสั่งจากแพทย์ อาจทำให้เกิดการนอนไม่หลับได้ เช่น ยาบางขนานที่ใช้รักษาโรคหืด ความผิดปกติของต่อมธัยรอยด์ อารมณ์ซึมเศร้าและยาลดความอ้วน

หรือไม่ก็ในรายที่ยาไม่ทำให้นอนไม่หลับ แต่พอกินควบกับยาอีกขนานหนึ่งก็ได้เรื่อง ดังนั้นควรสอบถามคุณหมอก่อนหยุดยาหรือเปลี่ยนยาที่ใช้อยู่

   พอคนเราแก่ตัวลง จะนอนหลับสนิทน้อยลง จึงมีการตื่นตอนกลางคืนบ่อยขึ้น ดังนั้นช่วงการนอนหลับลึกหรือหลับสนิทที่เรียกว่า Delta Sleep อันเป็นช่วงการนอนหลับที่เอื้ออำนวย ต่อการทำนุบำรุงร่างกายที่ดีที่สุดก็จะลดลง ปกติระยะการนอนหลับสนิทจะเกิดหลังจากผล็อยหลับไปไม่นานนัก แต่ภาวะนี้จะลดลงตามอายุ

บางครั้งการตื่นนอนช่วงสั้นๆ หลายครั้งอาจทำให้เรารู้สึกว่าอดนอนทั้งคืน แต่จริงๆ แล้วไม่ใช่ การลดการนอนงีบตอนกลางวัน โดยทำตัวให้ไม่ว่างอยู่เสมอจะช่วยให้การนอนหลับดีขึ้น เมื่อเราแก่ตัวลง

   มีแน่ และมีในทุกกลุ่มอายุด้วย เพราะว่าเราจะนอนหลับได้ดีที่สุดเมื่อเมตาบอลิซึมในร่างกายดำเนินไปช้าๆ การออกกำลังมากๆ สัก 20-30 นาที จะช่วยการเผาผลาญพลังงานของร่างกาย แล้วก็จะเชื่องช้าลงในราว 6 ชั่วโมงต่อมา โดยจะเชื่องช้ากว่าคนที่ไม่ออกกำลังกาย ดังนั้นการนอนหลับจึงดีขึ้น

การอาบน้ำอุ่น 2 ชั่วโมงก่อนเข้านอนก็จะมีผลต่อเมตาบอลิสม์คล้ายคลึงกัน

   อันนี้แล้วแต่คน โดยคนส่วนใหญ่จะหลับได้ในความมืด แต่บางคนก็ไม่จำเป็น บางคนต้องเปิดหน้าต่าง บ้างชอบเตียงแข็งขณะที่บางคนชอบเตียงนุ่ม ดังนั้นต้องถามตัวเองว่าชอบแบบไหน

   ช่วยได้แต่ไม่ควรใช้รักษาภาวะอดนอนเรื้อรัง ยานอนหลับใช้ได้ในคนที่นอนไม่หลับเป็นครั้งคราว หรืออดนอนช่วงสั้นๆ เช่น ในคนที่มีนัดสำคัญตอนเช้าจนนอนไม่หลับ อาจพึ่งยานอนหลับได้ แต่ถ้าเป็นคนนอนไม่หลับเรื้อรังแล้ว อย่าใช้ยานอนหลับดีกว่า เพราะยาเหล่านี้ใช้ไปนานๆ แล้วจะติด พอลองหยุดยากลับจะทำให้การนอนไม่หลับเลวลง

   คำกล่าวเชิงชักชวนว่าดื่มสักนิดก่อนเข้านอน จะช่วยการนอนหลับ นับเป็นความเชื่อผิดๆ เพราะการดื่มตอนดึกอาจช่วยให้หลับได้ แต่จะเป็นการนอนหลับเป็นช่วงๆ แถมยังทำให้ติดเหล้าได้อีกต่างหาก

ข้อสำคัญที่ขอเตือนไว้คือ อย่าผสมยานอนหลับเข้ากับแอลกอฮอล์เชียว เพราะจะทำให้เกิดอันตรายได้มาก

   กว่าร้อยละ 80 ของคนที่อดนอนจะแก้ปัญหา หรือคลี่คลายได้ด้วยตัวเอง หลังจากเอาชนะต้นเหตุของการนอนไม่หลับนั้น