• โดยทั่วไปแล้ว การอักเสบของเยื้อหุ้มสมองเนื่องจากไวรัสจะมีอาการไม่มาก จึงไม่ต้องให้การรักษาที่จำเพาะเจาะจง ประคับประคองร่างกายไว้ก็จะหายเอง การติดเชื้อไวรัสจะมีมากกว่าติดเชื้อแบคทีเรียราว 2-3 เท่า
• แต่ถ้าเป็นแบคทีเรียแล้ว อาการจะรุนแรงจนมีผลต่อพัฒนาการของร่างกาย เช่น มีผลต่อการเรียนรู้ สูญเสียการได้ยิน สมองเสียหายถาวร หรือแม้กระทั่งเสียชีวิต

1. Streptococcus pneumonia

2. Neisseria meningitidis

3. Haemophilus Influenza b. (Hib)

ตัวที่สามคือ Hib นี้ ได้คลี่คลายไปมาก หลังจากการค้นพบวัคซีนป้องกัน

1. การติดเชื้อปรสิต Toxoplasma gondii จนเกิดภาวะ Toxoplasmosis ซึ่งมักเกิดกับทารกในครรภ์ติดเชื้อจากแม่ หรือการรับประทานผักหรือเนื้อที่ล้างไม่สะอาด หรือสัมผัสขี้แมวซึ่งเป็นพาหะนำเชื้อ

2. พยาธิตัวตืดขึ้นสมอง (Cerebral Cysticercosis) เกิดขึ้นจากการรับประทานอาหารไม่สุกที่ปนเปื้อนตัวปรสิต

3. พยาธิตัวกลมขึ้นสมอง (Trichinosis) เกิดจากการรับประทานเนื้อหมูไม่สุก

4. ฝีในสมอง (Cerebral Abscess) มักจะเป็นโรคแทรกซ้อนของคนที่เป็นไซนัสอักเสบหรือหูน้ำหนวกเรื้อรัง หรือเกิดจากเชื้อโรคเดินทางมาจากที่อื่น เช่น มาจากปอด จากอุบัติเหตุต่อสมองหรือหลังผ่าตัดสมอง

5. ฝีในไขสันหลัง (Spinal Abscess) เกิดจากแบคทีเรีย หลายตัว

6. โปลิโอ (Pliomyelitis) เกิดจากการติดเชื้อโปลิโอไวรัส ซึ่งป้องกันได้ถาวรด้วยการให้วัคซีน 3 ครั้ง ในขวบปีแรกของชีวิต

7. หัดเยอรมัน (German Measles) เกิดจากการติดเชื้อไวรัสหัดเยอรมัน (Rubella Virus) ซึ่งถ้าหากเกิดกับหญิงตั้งครรภ์ในไตรมาสแรกของอายุครรภ์และจะมีผลกระทบร้ายแรงต่อทารก เช่น หูหนวก ปัญญาอ่อน และหัวใจผิดปกติ

8. หัดและคางทูม (Measle และ Mump) เกิดจากเชื้อไวรัสทั้งคู่ โดยส่วนใหญ่จะเป็นกับเด็กเล็ก ซึ่งติดกันผ่านทางเดินหายใจ

9. โรคกลัวน้ำ (Rabies) เกิดขึ้นเมื่อถูกสัตว์ที่มีเชื้อนี้กัด โดยเฉพาะอย่างยิ่งสุนัขบ้า แต่สัตว์อื่นๆ ก็เป็นได้ เช่น แมว แรคคูน สกั้งส์ สุนัขจิ้งจอก หมาป่า ส่วนหนูและกระต่ายนั้นยังไม่เคยมีรายงานการแพร่เชื้อนี้ โรคนี้เป็นแล้วตายทุกราย แต่สามารถป้องกันได้ด้วยวัคซีน

10. เอดส์และไวรัส HIV ที่ขึ้นสมองจนเนื้อสมองอักเสบ

• แต่โดยทั่วไปแล้ว คนที่มีอายุกว่า 2 ปีที่ติดเชื้อแบคทีเรียเฉียบพลัน
• ถ้าเป็นเด็กทารกแรกเกิดจะมีอาการขี้แง กวน และง่วงนอน ป้อนนมหรืออาหารลำบาก อุ้มก็ไม่ดีขึ้น ในระยะท้ายๆ ของโรคจะมีอาการชัก
• การติดเชื้อแบคทีเรียของเยื่อหุ้มสมองที่รุนแรง อาจก่อให้เกิดอาการช็อก หมดสติจนเกิดโคม่าได้
• คนที่ติดเชื้อไวรัสจะมีอาการเบาหน่อย โดยอาจมีอาการคล้ายไข้หวัด

• มาตรการลดไข้ด้วยการเช็ดตัวหรือให้ยาลดไข้
• ถ้าผู้ป่วยอาเจียน ก็ควรให้นอนตะแคงเพื่อป้องกันการสำลัก
• หลีกเลี่ยงการทำกิจกรรมที่ใช้กำลังมาก แล้วให้นอนพักบนเตียง
• ปรึกษาคุณหมอหรือตามโรงพยาบาลฉุกเฉิน แล้วปฏิบัติตาม คำแนะนำ

• การตรวจวินิจฉัยของคุณหมอนั้น ท่าจะดูว่ามีอาการแสดงอะไรเป็นพิเศษบ้าง ระดับสติสัมปชัญญะเป็นอย่างไร พฤติกรรมและบุคลิกเปลี่ยนไปพร้อมกับมีไข้จะช่วยให้คุณหมอมุ่งการวินิจฉัยไปในทิศทางของสมองติดเชื้อ คนที่มีการอักเสบของเยื่อหุ้มสมองจะมีไข้ ปวดต้นคอหรือคอแข็ง
• คุณหมอจะใช้กล้องส่องตรวจตาเพื่อดูว่า ประสาทตาบวมหรือตาเคลื่อนไหวผิดปกติหรือเปล่า เพราะจะแสดงว่าความดันภายในช่องกะโหลกศีรษะสูงขึ้น
• ต่อไปจะมีการตรวจเลือดและปัสสาวะตามปกติ รวมทั้งการเพาะเชื้อจากเลือด ปัสสาวะ น้ำมูกและเสมหะ
• การถ่ายภาพรังสีของสมอง CT Scan หรือ MRI จะช่วยให้คุณหมอทราบความเป็นไปในสมองได้ดีขึ้น
• การวินิจฉัยที่แน่นอนมักจะต้องอาศัยการเจาะน้ำไขสันหลังไปวิเคราะห์ โดยคุณหมอจะใช้เข็มเล็กๆ เจาะเข้าไปในช่องไขสันหลัง แล้วดูดน้ำไขสันหลังออกมาเล็กน้อยเพื่อนำไปตรวจในห้องปฏิบัติการ ว่าเป็นการติดเชื้อชนิดไหน

• รักษาโดยให้ยาปฏิชีวนะขนานที่ถูกกับเชื้อ
• ให้ยาลดไข้และบรรเทาอาการปวดศีรษะ
• ให้ออกซิเจนหากหายใจไม่ดี
• ให้น้ำเกลือ
• ให้ยากันชัก
• ให้ยาที่ทำให้สลบ
• ให้สเตียรอยด์ในกรณีที่สมองบวม

การผ่าตัดฝีในสมองเป็นเรื่องสลับซับซ้อน เพราะขึ้นอยู่กับขนาดและตำแหน่งของฝี ผู้ที่จะตัดสินใจผ่าตัดคือ ประสาทศัลยแพทย์

• ในรายที่รุนแรงมาก โรคจะดำเนินไปรุนแรงจนผู้ป่วยเสียชีวิตภายใน 48 ชั่วโมง แม้จะเริ่มการรักษาแต่เนิ่นๆ
• ภาวะแทรกซ้อนที่เกิดขึ้นในภายหลังมีอาทิเช่น การชัก เนื้อสมองอักเสบ ส่วนเชื้อโรคอื่นๆ เช่น ปรสิตและเชื้อราไม่ค่อยคุกคามชีวิต

• วัคซีน Hib ซึ่งปลอดภัยและได้ผลจนใช้ทั่วไปในเด็ก
• วัคซีนป้องกันเชื้อนิวโมคอคคัส สำหรับคนอายุ 65 ปีขึ้นไป หรือคนหนุ่มสาวที่โรคเรื้อรัง

(update 22 พฤศจิกายน 2003)
[ ที่มา..หนังสือ นิตยสารใกล้หมอ ปีที่ 27 ฉบับที่ 8 กันยายน 2546 ]