สายๆ วันหนึ่งคุณพิศมัยพาลูกสาวตัวน้อยวัยประมาณขวบเศษมาหาหมอด้วยความวิตกกังวลอย่างมากว่า ลูกสาวร้องไห้มากตอนถ่ายอุจจาระมาเป็นเวลานานนับเดือนแล้ว คุณพิศมัยสังเกตเห็นติ่งเนื้อที่ทวารหนักของลูกด้วย จึงเกรงว่าลูกจะเป็นริดสีดวงทวารหรือเปล่า และถ้าเป็นตั้งแต่เด็กเล็กๆ อย่างนี้จะทำอย่างไรดี จะต้องผ่าตัดหรือไม่…?

เมื่อหมอซักประวัติก็ได้ความว่า หนูน้อยไม่ได้ดื่มนมแม่ ดื่มแต่นมผสมมาตลอด ครั้นถึงเวลาให้อาหารเสริม ลูกก็ไม่ค่อยชอบกิน คอยแต่จะดูดนมเป็นอาหารหลัก จึงมีอาการท้องผูกมาตั้งแต่แบเบาะ ไม่ได้ถ่ายอุจจาระทุกวัน เวลาถ่ายแต่ละครั้งจะเป็นก้อนเล็กๆ แข็งๆ แบบเม็ดกระสุนหรือขี้แพะ ระยะหลังๆ มานี้คุณพิศมัยยังสังเกตเห็นด้วยว่า เวลาลูกถ่ายจะร้องมากแบบเจ็บปวด บางครั้งถึงกับมีเลือดสีแดงๆ ปนมากับอุจจาระด้วย ส่วนติ่งเนื้อนั้นคุณแม่เพิ่งมาสังเกตเห็นในตอนหลัง

หลังจากซักประวัติแล้วหมอก็ตรวจร่างกาย พบว่า ทั่วๆ ไปปกติดี เจริญเติบโตสมวัย และมีพัฒนาการตามปกติ แต่พอตรวจทวารหนักก็พบว่ามีแผลแตกที่รูทวาร เห็นเป็นแผลคล้ายมีดบาด มีเลือดซึมๆ ออกจากแผล เวลาแหวกแผลหนูน้อยจะเจ็บ และบริเวณที่ติดกับแผลจะเห็นเป็นติ่งเนื้อ ยื่นจากขอบรูทวารหนักออกมา…

เมื่อตรวจพบเช่นนั้น หมอก็อธิบายให้คุณพิศมัยฟังว่า นี่คือประวัติที่เราพบได้บ่อยๆ ในเด็กท้องผูกคือ กินนมผสม ไม่กินอาหารเสริม ไม่ชอบผักผลไม้ ทำให้ท้องผูก เมื่อท้องผูกมากๆ อุจจาระก็มีก้อนใหญ่และแข็ง เวลาอุจจาระจะต้องเบ่งมากจนหูรูดแตกเป็นแผล ทำให้เจ็บ เมื่อเจ็บเด็กจึงอั้นไม่ยอมถ่ายอุจจาระเพราะกลัวเจ็บ ซึ่งก็จะยิ่งทำให้อุจจาระแข็งและมีขนาดใหญ่ขึ้นเวลาถ่ายอุจจาระก็ยิ่งทำให้แผลปริแตกมากขึ้นไปอีก เกิดเป็นวงจรอุบาทว์ที่ทำให้อาการเป็นมากขึ้นๆ

ส่วนร่างกายเองก็พยายามสร้างเนื้อมาปิดแผลแต่ทำไม่ได้ จึงกลายเป็นติ่งเนื้อปูดออกมาให้เราเห็น หมออธิบายต่อว่า ในกรณีอย่างนี้เราต้องให้การรักษาในทุกจุดคือ เริ่มจากรักษาอาการท้องผูก โดยพยายามให้อาหารที่มีกากใยมากขึ้น ถ้าจำเป็นในระยะแรกต้องให้ยาที่ช่วยทำให้อุจจาระเหลวขึ้นด้วย รวมทั้งต้องรักษาแผลโดยใช้ยาทาที่แผลและพยายามให้ลูกถ่ายอุจจาระทุกวัน

• เมื่อถึงวันที่ควรได้รับอาหารเสริม เด็กไม่ยอมกินอาหารซึ่งมีเส้นใย (Fiber) สูง
• เด็กดื่มน้ำน้อยเกินไป
• เด็กบางคนสามารถกลั้นอุจจาระได้ เนื่องจากการฝึกการขับถ่ายที่เร็วเกินไป จนเด็กเกิดการต่อต้าน
• มีการอักเสบหรือเป็นฝีแถวๆ ทวารหนัก
• การเข้าส้วมที่สกปรกในเด็กโต
• เด็กเพลินกับการดูโทรทัศน์หรือเล่นเกม ฯลฯ จนต้องอั้นอุจจาระไว้ เมื่ออั้นนานๆ ความอยากขับถ่ายอุจจาระจะน้อยลงไปเรื่อยๆ พอนานเข้าทวารหนักและลำไส้ส่วนปลายจะยืดขยายมากขึ้น เมื่ออุจจาระค้างอยู่ในลำไส้ใหญ่นานๆ น้ำก็จะถูกดูดซึมออกไปจากอุจจาระได้มากขึ้น ทำให้อุจจาระยิ่งแข็งขึ้น
• นอกจากนี้ประวัติท้องผูกในครอบครัว ก็มีส่วนทำให้ลูกๆ ท้องผูกได้ค่ะ

• ให้น้ำผึ้งผสมน้ำ แต่ต้องขอย้ำนะคะว่า จะต้องสะอาด ถ้าเด็กเกิดท้องเสียขึ้นมาจะต้องหยุดทันทีนะคะ ที่หมอแนะนำให้ใช้น้ำผึ้งก็เพราะน้ำผึ้งจะช่วยอุ้มน้ำไว้ในโพรงลำไส้ ทำให้อุจจาระเหลวขึ้น

• ให้น้ำผลไม้ นอกจากนี้อาจจะให้น้ำผลไม้ เช่น น้ำลูกพรุน ก็อาจจะช่วยระบายท้องได้ แต่น้ำลูกพรุนจะมีรสเปรี้ยว ทำให้กินยาก ต้องเติมน้ำสุกลงไปมากๆ เพื่อเจือจางค่ะ บางคนก็ให้น้ำส้ม แต่จากประสบการณ์ของหมอกลับพบว่า น้ำส้มคั้นไม่ค่อยได้ผล และยังต้องทำให้สะอาดด้วย เพราะถ้าไม่สะอาดลูกก็ท้องเสียได้ค่ะ

• ใช้แท่งกลีเซอรีน นอกจากนี้ในระยะแรกๆ อาจใช้แท่กลีเซอรีนเหน็บทวาร แต่อย่าทำเป็นประจำนะคะ เพราะจะทำให้ลูกเคยชินได้ และกลีเซอรีนสวนทวารมักได้ผลเพียงในทารกอายุ 6 เดือนแรกเท่านั้น อายุมากกว่า 6 เดือนมักใช้ไม่ได้ผลแล้วละค่ะ

• พยายามให้ลูกกินอาหารที่มีกากใยมากขึ้น เช่น ผัก ผลไม้
• ให้ลูกดื่มน้ำมากๆ
• ถ้าเป็นไปได้ควรให้ลูกดื่มนมมารดา
• ลดอาหารที่มีไขมันสูง เช่น พวกผลิตภัณฑ์นมและเนย
• ฝึกลูกถ่ายอุจจาระให้เป็นเวลา สำหรับเด็กโตประมาณ 2-3 ขวบ ควรฝึกให้นั่งถ่ายอุจจาระหลังอาหารทุกมื้อ ครั้งละอย่างน้อย 10-15 นาที และถ้าทำได้สำเร็จต้องให้คำชมเชย
• ถ้าจำเป็นจึงค่อยใช้ยาระบายค่ะ

• เจือจางนม เพราะนั่นไม่ใช่วิธีแก้ปัญหาที่ถูกต้อง ลูกจะได้นมที่มีแคลอรีต่ำ และน้ำหนักตัวจะไม่ขึ้นด้วย อาจจะลองเปลี่ยนนมเป็นสูตรที่ทำให้อุจจาระใกล้เคียงนมมารดา ซึ่งนมบางชนิดผสมเส้นใย (Fiber) ลงในนม แต่ใช้ได้กับเด็กโตเท่านั้น

• ปล่อยให้เป็นเรื้อรัง ถ้าลูกท้องผูกและเริ่มที่จะเป็นเรื้อรังควรรีบพาลูกมาพบแพทย์ เพราะถ้าทิ้งไว้นานมากลำไส้จะถูกยืดจนกล้ามเนื้อของลำไส้ยืดมากกระทั่งไม่สามารถทำงานได้ ซึ่งทำให้การแก้ไขต้องใช้เวลานานกว่าจะทำให้ลำไส้กลับมาทำงานตามปกติ

• ฝึกขับถ่ายเร็วเกินไป การฝึกขับถ่ายของเด็กก็ไม่ควรทำเร็วเกินไป ถ้าเด็กยังไม่พร้อม ไม่ควรฝึกขับถ่ายก่อนอายุขวบครึ่งนะคะ เพราะจะทำให้เด็กต่อต้าน และเกิดการกลั้นอุจจาระได้ สรุปก็คือ ไม่ควรฝึกขับถ่ายในเด็กวัยขวบปีแรกค่ะ