พลังงานทางเพศเป็นพลังงานพื้นฐานที่สำคัญที่สุดอย่างหนึ่งของมนุษย์เช่นเดียวกับสิ่งมีชีวิตอื่น
ทั้งพืชและสัตว์ จุดมุ่งหมายของพลังนี้คือ การสร้าง การสืบต่อชีวิต มีการดำรงอยู่ไม่สูญพันธุ์ไปจากโลกนี้
ชีวิตที่มีวิวัฒนาการมานับล้านปีผ่านยุคต่างๆ ที่มีภัยธรรมชาติ โรคร้าย สงคราม ความอดอยาก
แต่ก็สามารถดำรงอยู่ได้นี้เป็นเครื่องแสดงให้เห็นว่าพลังของการมีชีวิตอยู่ (Life instinct)
มีความสำคัญที่ไม่สามารถมองข้ามได้เลย
ในคำสอนของศาสนามักจะพูดถึงการปฏิบัติที่ถูกต้องเกี่ยวกับเรื่องเพศโดยแบ่งระดับความเข้มงวด
ของคำสอนเป็นระดับของนักบวชและฆารวาส สำหรับผู้ที่ออกบวชอุทิศตนแล้วมุ่งมั่นที่จะแสวงหาสัจจะ
ความพ้นทุกข์ย่อมมีข้อกำหนดห้ามการมีกิจกรรมทางเพศโดยสิ้นเชิง (Celibacy) แต่ก็ยังมีข้อยกเว้น
ในบางศาสนานิกาย ในส่วนของผู้ครองเรือน ข้อกำหนดการปฏิบัติส่วนใหญ่จะพูดถึง
การมีความสัมพันธ์ทางเพศที่ถูกต้อง คือ การแต่งงานเป็นสามีภรรยา ไม่ชิงสุกก่อนห่าม
หรือไม่ประพฤตินอกใจคู่ครองของตน
ในทางทฤษฎีจิตวิเคราะห์พูดถึงพลังงานทางเพศ (Libido : The force by which the sexual instincts
is represented in the mind) ซึ่งเป็นพลังงานที่ขับดันในกิจกรรมต่างๆ ของชีวิตตั้งแต่เกิดจนตาย
สามารถเปลี่ยนเป้าหมายของพลังงานไปยังอวัยวะที่สัมพันธ์กับการแสดงออกตามขั้นตอนการพัฒนาการ
เช่น ระยะปาก (Oral stage) ระยะก้น (Anal stage) และระยะอวัยวะเพศ (Phallic stage)
Sigmund Freud ได้พูดถึง Sublimation เป็นกลไกทางจิตที่สำคัญในการแปรรูปพลังงานทางเพศ
ไปสู่กิจกรรมที่สร้างสรรค์ และเป็นกลไกทางจิตที่มีวุฒิภาวะ (Mature defense) ส่วนการใช้กลไกทางจิต
แบบเก็บกด (Repression), Somatization, Dissociation, Denial จะส่งผลร้ายต่อร่างกายและจิตใจ
ทำให้เกิดความผิดปกติทางจิตเวชหลายอย่าง เช่น Psychosomatic disorder, Conversion disorder,
Dissociative disorder เป็นต้น ผู้ป่วยจำนวนมากหันเข้าหาการรักษาทางร่างกาย จึงไม่ใช่การแก้ไขที่ต้นเหตุ
คือการเข้าใจพลังงานทางเพศและมีการแสดงออกของพลังงานนี้ในทางที่เหมาะสม
สำหรับผู้ที่ต้องการฝึกฝนจิตใจเพื่อความก้าวหน้าทางจิตวิญญาณ จำเป็นต้องเข้าใจพลังงานทางเพศ
และการจัดการอย่างเหมาะสม เพราะไม่เพียงจะช่วยลดความกดดันที่เกิดจากการเก็บกดยับยั้งทางเพศแล้ว
ยังสามารถแปรเปลี่ยนพลังงานนี้ไปใช้ในทางที่สร้างสรรค์และเพื่อบรรลุถึงความเข้าใจตนเองอย่างแท้จริง
(Self realization) อีกด้วย
ประการแรก คือ การมีทัศนคติเชิงภาวะวิสัย (Objective) ต่อเรื่องเพศ เข้าใจเรื่องเพศ
ในฐานะที่เป็นการแสดงออกของพลังงานธรรมชาติพื้นฐานของมนุษย์ ไม่มีทัศนคติที่เหยียดหยาม
ประนามหรือเห็นว่าเป็นของต่ำน่ารังเกียจ ในทำนองกลับกันก็ไม่มีทัศนะในทางที่ลุ่มหลง หมกมุ่นหรือบูชาเกินความจริง
พลังงานทางเพศมีปัจจัยเกี่ยวข้องมากมาย ได้แก่
- ปัจจัยทางชีวภาพ การทำงานของสมอง ต่อมทางเพศ ฮอร์โมน และการตอบสนองของอวัยวะเป้าหมาย ได้แก่
อวัยวะสืบพันธุ์ เต้านม เป็นต้น กลไกธรรมชาติเหล่านี้พร้อมที่จะตอบสนองต่อการกระตุ้นจากประสาทสัมผัส
และความคิด และยังสามารถทำงานได้อย่างอัตโนมัติ เช่น การมีรอบประจำเดือนทุก 28 วันในผู้หญิง
นอกจากนี้สมองยังกำหนดรูปแบบที่เอื้อต่อการดำรงเผ่าพันธุ์ด้วย เช่น ผู้หญิงที่มีเต้านมใหญ่
หรือมีสะโพกผายเป็นที่ดึงดูดใจนั้น ธรรมชาติสร้างไว้เพื่อให้มีน้ำนมมากและคลอดลูกง่ายนั่นเอง
- ปัจจัยทางจิตใจ ได้แก่ จิตสำนึกของความเป็นหญิง ชาย เอกลักษณ์ทางเพศและการเรียนรู้
เป็นเครื่องกำหนดการรับรู้ ทัศนคติทางเพศ ความไวต่อการตอบสนอง การแสดงออก
และการยับยั้งความรู้สึกทางเพศ ซึ่งจิตใจนี้จะไปมีผลต่อร่างกายโดยตรงเช่นกัน
- ปัจจัยทางสังคม วัฒนธรรม ความเชื่อทางศาสนา ประเพณี กฎเกณฑ์ต่างๆ ของสังคม ดังเช่น
หญิงชาวป่าบางเผ่าสามารถเดินเปลื้องผ้าท่อนบนเป็นปกติ ซึ่งค่านิยมนี้มีผลต่อกิจกรรมทางเพศต่างๆ
ของมนุษย์มากมาย
แรงขับดันทางเพศโดยตัวของมันแล้วไม่มีสภาพของความดีหรือความเลว ไม่มีความสูงส่งหรือต่ำทราม
เป็นสิ่งที่ดำรงอยู่ก่อนกฎเกณฑ์ของจริยธรรม (Premoral) ดังนั้น จึงไม่ใช่เรื่องผิดจริยธรรม (Immoral)
แต่จิตใจมนุษย์ที่ยังมีธรรมชาติของความไม่รู้จึงใช้พลังงานนี้ไปในทิศทางที่ตอบสนองต่อกิเลส ตัณหา
และปัจจัยทางสังคมซึ่งเป็นสิ่งที่มีมาภายหลังกลับมามีบทบาทในการกระตุ้นหรือยับยั้ง
และประเมินให้คุณค่าต่อพลังทางเพศนี้ด้วย
Freud กล่าวไว้ว่า "The elements of the sexual instinct are characterized by a capacity for sublimation,
for changing their sexual aim into another of a different kind and socially more worthy"
"ภายในองค์ประกอบของสัญชาติญาณทางเพศนั้นมีคุณสมบัติที่จะปรับเปลี่ยนไปในทางสร้างสรรค์ (Sublimation)
ร่วมอยู่ด้วย คือการเปลี่ยนเป้าหมายทางเพศไปสู่การแสดงออกอื่นที่สังคมยอมรับ" จึงเห็นได้ว่า
การเปลี่ยนรูปพลังงาน (อาจใช้คำว่า Transmutation, Transformation หรือ Sublimation ก็ได้)
เป็นความสามารถของจิตใจที่นำมาใช้เพื่อพัฒนาให้พลังงานทางเพศนั้นไม่จำกัดเฉพาะเรื่องกิจกรรมทางเพศ
แต่ยังมีผลต่อกิจกรรมอื่นๆ ที่เป็นเป้าหมายของชีวิตได้อีกด้วย
ประการที่สอง คือ ความเข้าใจธรรมชาติของพลังงานทางเพศ หากได้พิจารณาจุดมุ่งหมาย
ของกิจกรรมทางเพศ จะเห็นว่ามีสาระสำคัญ (Essence) ดังนี้
- ด้านความสุขจากการสัมผัส : มีความพึงพอใจต่อรูปสวยที่เห็น เสียงที่ไพเราะ กลิ่นหอม รสหวาน
และสัมผัสที่นุ่มนวล อบอุ่น
- ด้านอารมณ์ : มีการหลอมรวมจิตใจทั้งสองเข้าด้วยกัน ความรู้สึกเป็นเจ้าของ
ความรู้สึกมั่นคงปลอดภัย ความรู้สึกเชื่อมั่นและภาคภูมิใจในตนเองที่ได้ให้และรับความรู้สึก
- ด้านการสร้างสรรค์ : กิจกรรมทางเพศทำให้เกิดการสร้างชีวิตใหม่ ดำรงเผ่าพันธุ์
ซึ่งเป้าหมายของกิจกรรมนี้จะตอบสนองความต้องการพื้นฐานของมนุษย์ ทำให้เกิดการเติบโตของจิตใจ
เกิดความสมดุลย์ของความต้องการทางร่างกาย จิตใจ
และการตอบสนองความต้องการนี้ ทำให้มนุษย์ได้รับความพึงพอใจทางร่างกาย
และจิตใจสูงสุด และที่สำคัญที่สุดคือ ความรู้สึกถึงการดำรงอยู่ (Existential feeling) คือ
สามารถสืบลูกหลานต่อไปได้ ไม่สูญพันธุ์
|
การเปลี่ยนรูปพลังงานทางเพศ (Transmutation)
|
|---|
ทิศทางการปรับเปลี่ยนพลังงานนี้มี 2 ทาง คือ
-
ทิศทางมุ่งเข้าสู่ภายใน (Inward direction) หรืออาจเรียกว่าทิศทางแนวดิ่ง (Vertical direction) คือ
การมีความรัก เคารพบูชา และความสัมพันธ์อย่างลึกซึ้งกับจิตสำนึกขั้นสูง (Higher consciousness,
Higher self, Cosmic consciousness, God, Christ, Buddha, Allah, Nature, Truth)
โดยให้พลังงานของความคิดและอารมณ์ ซึ่งเป็นการทำงานของสมองทั้ง 2 ข้างนั้นผูกพันกับสิ่งนั้น
ที่อยู่ในภาวะของความสูงส่ง ความรัก ความบริสุทธิ์ ปัญญา ความสงบ โดยธรรมชาติแล้วเราจะเป็นสิ่งที่รักเคารพ
โดยขบวนการถ่ายแบบ (Identification) เช่น บุตรถ่ายแบบจากบิดามารดา ศิษย์ถ่ายแบบจากครูอาจารย์
จนถึงขั้นสูงสุดคือการเป็นหนึ่งเดียวกับธรรมชาติสูงสุดนั้น ดังเช่นที่คัมภีร์พระเวทกล่าวว่า Tat Twam Asi
"สูเจ้าคือสิ่งนั้น" การถ่ายทอดของพลังงานความรักนี้เป็นไปใน 2 ทางคือ จาก Self ไปสู่ Higher Self
และในการกลับกันจาก Higher Self สู่ Self ทำให้เกิดความรู้สึกเต็มเปี่ยม เกิดความสุขสงบ (Tranquility) ภายในจิตใจ
-
ทิศทางมุ่งสู่ภายนอก (External direction) หรือเรียกว่าทิศทางแนวราบ (Horizontal direction)
สามารถแบ่งออกได้เป็น 4 รูปแบบ คือ
- 1. เปลี่ยนความพึงพอใจทางเพศหรือทางร่างกายไปสู่ความสุขที่ได้สัมผัส
ความงามของธรรมชาติ ทิวทัศน์ เสียงนกร้อง เสียงใบไม้ ฯลฯ ทำให้ได้รับความสุขสงบ
ที่ปราณีตยิ่งกว่าความสุขทางร่างกาย และทำให้เกิดความรู้สึกเป็นหนึ่งเดียว (Unity)
กับธรรมชาติเกิดความรักและเห็นใจในชีวิตอื่นๆ ที่อยู่ร่วมกัน
มีความรู้สึกในเชิงอนุรักษ์ต่อสิ่งแวดล้อม
- 2. ขยายขอบเขตของความรักไปสู่ผู้อื่น ได้แก่ ความรัก ความเมตตากรุณาต่อคนและสัตว์
อยากช่วยเหลือให้เขาพ้นทุกข์ มีความปรารถนาดีที่จะช่วยให้เขามีความสุข สามารถขจัดอคติส่วนตัว
และเปิดใจที่จะเรียนรู้และเข้าใจผู้อื่นมากขึ้น มีความรักเคารพในคุณค่าของผู้อื่น
มองเห็นคุณค่าของผู้อื่นที่มีต่อตนในทุกๆ ขณะ จึงมีความถ่อมตัว
และพร้อมที่จะให้ความร่วมมือต่อผู้อื่นอย่างบริสุทธิ์ใจ
- 3. ความรักในการกระทำ ทุ่มเท และมีความรักอย่างแท้จริงในสิ่งที่กระทำ ไม่ว่างานนั้นจะเป็นงานอะไรก็ตามแต่
ทำโดยเข้าใจในคุณค่า ผลตอบแทนนั้นเป็นเพียงผลพลอยได้ของการกระทำที่มีความสุขนั้น
ทุกการกระทำจึงเต็มไปด้วยความเอาใจใส่ มีสติ และปัญญาควบคู่กับความรักต่อสิ่งนั้น
การทำงานจึงเป็นความสุขในทุกขณะ ไม่ต้องรอให้มีความสุขตอนหลังจากเลิกงาน
- 4. ความรักในความรู้และงานศิลปะ ปรัชญา (Philosophy) คือ ความรักในความรู้
ทำให้บุคคลนั้นมีความสุขใจที่เกิดจากการมีความเข้าใจชีวิตและโลกตามที่เป็นจริง ส่วนงานศิลปะต่างๆ
เป็นเครื่องสะท้อนตัวตนของผู้สร้างสรรค์งานนั้นได้เป็นอย่างดี
เพราะขณะที่ทำงานศิลปะอยู่นั้น ศิลปินหมดความรู้สึกต่อตัวตนและทุ่มเทจิตใจทั้งหมด
กับงานที่อยู่เบื้องหน้า ไม่ว่าจะเป็นงานจิตรกรรม ปฏิมากรรม หรือดนตรี
กระบวนการ Transmutation นี้ สามารถเกิดขึ้นได้เองหรือเกิดจากการฝึกฝนตนเองก็ได้
วิธีการในทางปฏิบัตินั้น สามารถประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวันได้หลายวิธี เช่น
1. ควบคุมโดยอาศัยการตั้งใจอดกลั้น (Suppression) โดยปราศจากทัศนคติ
ของการดูถูกประณาม แต่เป็นการควบคุมเพื่อเก็บรักษาพลังงานนั้นไว้ใช้ในกิจกรรม
ที่สร้างสรรค์ของชีวิต มีทัศนคติที่รักและเคารพร่างกายนี้เพื่อให้เป็นเครื่องมือที่ดีในการทำประโยชน์
ไม่นำมาใช้เพื่อตอบสนองความสุขเพียงอย่างเดียว การออกกำลังกายหรือการฝึกลมหายใจ
สามารถลดความกดดันที่เกิดจากพลังงานนี้ต่อร่างกายได้
2. การให้ความรัก เริ่มต้นจากการมีความรักต่อคู่ครอง ครอบครัวและขยายเขตไปสู่ผู้อื่นจนมองเห็นทุกๆ คน
เป็นพี่น้องร่วมโลกเดียวกัน และแสดงออกโดยการทำกิจกรรมเพื่อสังคมส่วนรวมด้วยความรัก
โดยไม่หวังผลตอบแทน
3. มีความสนใจเฉพาะกับงานบางอย่าง เช่น งานศิลปะ วิทยาศาสตร์ การค้นคว้าทางจิต
จนสามารถทุ่มเทความสนใจต่อสิ่งนั้นอย่างเต็มที่
4. มีความรัก ศรัทธาอย่างแนบแน่นต่อสิ่งสูงสุดที่เป็นอุดมคติของตน เช่น พระเจ้า พระพุทธเจ้า
นักบุญองค์ต่างๆ หรือแม้แต่สิ่งที่เป็นนามธรรม เช่น ความจริง ความรัก โดยจิตใจไม่หวั่นไหว
ยอมอุทิศตนที่จะปฏิบัติตามคำสอนของศาสนาของตนอย่างเต็มที่
5. การมีความผูกพันกับบุคคลหรือกลุ่มที่มีความสนใจ ความศรัทธาในสิ่งเดียวกัน
ซึ่งในทางพุทธศาสนา คือ กัลยาณมิตรที่จะเป็นเครื่องช่วยชี้แนะสิ่งที่ถูกต้องให้
และเป็นกำลังใจแก่กันและกัน เป็นการหล่อเลี้ยงทางจิตใจต่อกัน
กระบวนการเปลี่ยนรูปพลังงานทางเพศนี้ มีความสำคัญตั้งแต่จุดเริ่มต้นจนถึงจุดสุดท้าย
ของการพัฒนาจิตใจของมนุษย์ การเข้าใจที่ถูกต้องนำไปสู่การลดความขัดแย้งจนกลายเป็นความเครียด
และปัญหาทางจิตใจ นอกจากนี้การปฏิบัติอย่างถูกต้องยังช่วยให้บุคคลนั้นมีการพัฒนาของบุคลิกภาพ
สามารถปรับตัวในชีวิตและสังคมได้ดี และบรรลุเป้าหมายสูงสุดทางจิตวิญญาณ คือการเข้าใจตนเองอย่างแท้จริง
1. Assagioli R., Psychosynthesis : A manual of Principles and Techniques.
Northmptonshire: The Aguarian Press, 1990
2. Kaplan HI, Sadock BJ, Grebb JA. Kaplan and Sadock's Synopsis of Psychiatry ;
Behavioral Science Clinical Psychiatry. 7 th ed. Baltimore: Williams & Wilkins, 1994
นพ. ธวัชชัย กฤษณะประกรกิจ
ภาควิชาจิตเวชศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
|
